آذر ۱۴, ۱۴۰۰ – ۹:۴۳ ب.ظ |

کارشناس ارشد مسائل ترکیه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حزب  جمهوریخواه خلق  ، اولین حزب جامع سیاسی در جمهوری نوین ترکیه است  که در نهم سپتامبر سال ۱۹۲۳ .م، توسط ژنرال( پاشا)‌ مصطفی کمال ، ملقب به …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, ازبکستان, تاجیکستان, مقالات, مقالات تحلیلی

علل تداوم اختلافات مرزی سه کشور تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان و آینده فرارو

نگارش در بهمن ۲۳, ۱۳۹۱ – ۳:۵۳ ق.ظ
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

بیان رخداد:

در دوران امپراتوری روسیه در آسیای مرکزی در سده نوزده و بیست میلادی تصوری از آینده استقلال و ایجاد دولت های نوین در منطقه آسیا مرکزی وجود نداشت و مسکو بنا به دلایلی همچون تمرکز گرایی و توجه به کنترل گسترده این منطقه مرز بندی های  محلی بین مناطق و جمهوریهای این منطقه را به گونه ای ترسیم و یا تغییر میداد. اما پس از فروپاشی اتحاد شوروی چالش ها و اختلافهای مرزی بین کشورهای این منطقه وجود داشت و عملا درگیریهایی بر سر مناطقی که براساس مرزبندی دهه های آغازین سده 20 میلادی توسط مسکو مشخص شده به شدت بالا گرفته بود. در دو دهه گذشته نیز حل این اختلافها با چالشها و مشکلات گوناگون داخلی، منطقه ای و حتی بین المللی روبرو بوده و عوامل و متغیرهای دیگری در هر گونه تغییر در مرزهای گذشته  پدید ‌آمده است. چنانچه اکنون پس از دو دهه از استقلال کشورهای  منطقه آسیای مرکزی چالشها و اختلاف های مرزی گسترده ای در این منطقه وجود دارد. در این راستا جدا از موفقیت ها و تلاشها برای حل جداگانه اختلافات مرزی قرقیزستان با چین و قزاقستان و  همچنین کوششها برای حل اختلافات مرزی بین ازبکستان و قزاقستان در دو سال گذشته نیز  اختلافات مرزی و تاریخی چین با جمهوری تاجیکستان حل شده است. اما عملا گسترده اختلافات سرزمینی و مرزی بین سه کشور تاجیکستان، قرقیزستان و  ازبکستان همچنان پویا و فعال است. یعنی جدا از قزاقستان و ترکمنستان که تقریبا توانسته اند بیشتر مسایل مرزی خود با همسایگان را حل نماید سه کشور تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان همچنان درگیر  اختلافات مرزی بوده اند. در همین راستا در این نوشتار تلاش میشود تا با بررسی علل عدم حل چالشهای مرزی بین سه کشور تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان به آینده فراروی تنشهای مرزی در بین این سه کشور توجه کنیم.

واژگان کلیدی: علل تداوم اختلافات مرزی، اختلافات مرزی تاجیکستان با قرقیزستان، اختلافات مرزی تاجیکستان با ازبکستان، اختلافات مرزی ازبکستان با قرقیزستان، آینده فرارو اختلافات مرزی در آسیای مرکزی

 

 

تحلیل رخداد:

اگر به تنش ها و اختلافات همیشگی و مرزی بین سه کشور مورد اشاره آسیای مرکزی و نوسان های موجود در بروز و ظهور همواره این بحران ها در روابط این سه کشور توجه داشته باشیم به نظر میرسد عللی چند در دامنه دار شدن و عدم حل اختلافات سرزمین بین این سه کشور وجود داشته باشد:

  تقسیم های تاریخی یک سده گذشته: در حقیقت بیشترین اختلافات سرزمینی موجود در بین سه کشور تاجیکستان ازبکستان و قرقیزستان ریشه در تقسیمات قلمرو آسیای مرکزی در دهه 1920 میلادی توسط حکومت شوروی دارد. با وجود گذشت بیش از 20 سال از استقلال کشورهای این قلمرو یعنی جمهوری های ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان این رویکرد به علت مشکلات داخلی همچون جنگ داخلی در جمهوری های این منطقه همچنان تداوم یافته و  مقامات سه کشور یاد شده همواره یکدیگر را به نقض مرز متهم و طرف دیگر را مقصر پنداشته اند. در این راستا باید گفت یکی از مهمترین علل چالش کنونی در دوران مرز بندی  های دهه 1920 میلادی دوران اتحاد شوروی و تغییرات پس از آن نهفته است. چرا که در این مرزبندی ها ترکیب جمعیتی ، حضور تاریخی اقوام و… مد نظر قرار نگرفت و حتی مرزهای بین جمهوری ها به گونه ای مشخص نگشت. این امر  بستری برای اختلافات بعد در دوران استقلال شد. گذشته از این نیز جابجایی های جمعیتی، رویکردهای کمونیستی در مورد آسیای مرکزی و عدم توجه به خواست جمهوریها و حتی توجه بیشتر به برخی از جمهوری های همانند ازبکستان موجب شد تا  بستر تنشهای مرزی برای بعدها فراهم تر شود. چنانچه امروزه تاجیک ها به این علت که استان های تاجیک نشین سمرقند، بخارا، سرخان دریا و بخشی از وادی فرغانه به ازبکستان واگذار شده است خود را در تقسیم های پیشین منطقه از همه بیشتر زیان دیده می بینند.  همین حس نیز تا حدودی در بین برخی دیگر از گروه های جمعیتی در منطه وجود دارد. گذشته از این نیز برخی از مقامات کشورهای سه گانه با این استدلال که مقامات محلی پیشین بدون داشتن مجوز حقوقی برخی از مناطق را به همسایگان واگذار کرده اند و اکنون با این استدلال که اقلیت های قرقیز، تاجیک و ازبک در خاک همسایه به سر می برند در پی تغییر مرزها و حل اختلاف هستند.

پیچیدگی های قومی در  مناطقی همانند فرغانه:  فرغانه که میان سه کشور، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان تقسیم شده است به گونه ای است که امکان درگیری برسر مالکیت آب ، زمین های کشاورزی و چراگاه در آن وجود داشته است. در این بین دره فرغانه که شامل استان های اوش و جلال آباد قرقیزستان و سه استان اندیجان، فرغانه و نمنگان ازبکستان و استان سغد تاجیکستان است جدا از کوه ها و کوهپایه مشکل ترین مسائل مرزی را با درهم تنیدگی قومی در کنار تراکم جمعیتی در هر کیلومتر به وجود آورده و جدا از هزاران منطقه محصور صد ها مورد اختلاف را ایجاد کرده است. این درهم تندیدگی قومی در حالی است که به عنوان نمونه ازبکستان بر بخشی از استان اوش قرقیزستان ادعای دارد و جمعیت ازبک موجود در اوش همواره بهانه ای برای ایجاد حکومت مستقل در منطقه اوش بوده است.

ساختارهای سیاسی حاکم و درهم تنیدگی مسائل مرزی با متغیرهای داخلی دیگر: در دو دهه گذشته هر چند تلاش هایی در راه حل تنش های مرزی، تثبیت و  تعیین مرزهای در بین سه کشور تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان انجام شده و در سالهای اخیر نیز توجه افزونی به آن انجام شده است، اما چالش هایی همچون بحران در روابط سیاسی کشورها،  تاثیرگذاری اختلافات انرژی و آب در نوع  اختلافات ارضی و .. بر کارایی مذاکرات تاثیرگذار بوده است. در این میان جدا از اختلافات مرزی در مناطق پرجمعیت، ( 70 مورد اختلاف و حتی بیشتر ) ناتوانی دولت ها در رسیدن به راه حل هایی اقناع کننده برای ساکنان مناطق مورد اختلاف نیز خود چالشی در آینده تثبیت و تعیین مرزها بوده است. چنانچه علاوه بر درگیرهای گذشته مردمان مرزی در یک سال گذشته نیز چنین درگیریهایی رخ داده است. گذشته از این نیز  با توجه به نوع رویکرد سیاست امنیتی و خارجی ازبکستان و تلاش برای رهبری منطقه ای در حقیقت قرقیزستان و تاجیکستان و افکار عمومی این دو کشور تلاش میکنند تا در هر گونه  ترسیم خطول مرزی با این کشور جانب احتیاط را رعایت کرده و در مقابل فشارهای تاشکند امتیازهای بیشتری نیز به دست آید.

توجه به راه حل های ملی تا  منطقه ای: هر چند بنا به اعلام برخی از کشورهای منطقه از جمله تاجیکستان خط مرزی با همسایگان بر اساس محل سکونت اهالی منطقه مرز نشین تعیین می شود، اما این امر مورد توافق همه کشورها نیست و عملا کشورها بدان مایل هستند تا با امتیاز گیری و گسترش قلمرو خویش به ترکیب قومی منطقه مورد ادعا توجهی نداشته و  حتی جدا از طرح ادعاهای گذشته و اسناد تاریخی، تبادل زمین را نیز مورد توجه قرار نداده و یا همانند اظهارات اخیر مقام قرقیزستانی خواهان خواستار بازگشت به مرزهای سال‌های 1950 شوند.

نقش متغیرهای  منطقه ای و بین المللی: در واقع اگر در گذشته این مسکو  بود که نقش اصلی در تعیین  مرزهای جمهوری های سه گانه داشت، اکنون جدا از جمهوریها آشکار و نهان کشورها و قدرت های منطقه ای و بین المللی نیز در تعیین خطوط مرزی منطقه تاثیر داشته و یا تلاشهایی برای تاثیرگذاری در این روند انجام داده اند  در این میان جدا از رویکرد اتحادیه اروپا و امریکا در جهت بهره گیری از این بستر برای افزایش نفوذ در منطقه در واقع کشورهای این منطقه نیز برای تقویت مواضع خود همواره در جهت یارگیری های منطقه ای و بین المللی در هر گونه تعیین خط مرزی خود با کشور همسایه بوده اند. گذشته از این نیز باید توجه داشت که مسکو همواره کوشیده است از این بستر یعنی تعیین مرزهای بین کشورها و حتی معلق نگه داشته  تعیین خطوط مرزی برای تداوم و افزایش حضور خود در منطقه بهره برد.

 

چشم انداز فراروی مرزهای سه کشور:

آنچه مشخص است هر چند پس از استقلال سه جمهوری تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان تلاش ها و دیدارهایی برای تعیین  خطوط مرزی بین  کشورهای سه گانه انجام شده است، اما با از بین رفتن نقش بنیادین مسکو در داوری های منطقه موجب ایجاد نوعی خلا شده است .خلائی که در کنار سایر متغیرها و با توجه به برتری سیاسی و اقتصادی ازبکستان و مقاومت دو کشور دیگر منطقه هنوز چالش های مرزی بین سه کشور را زنده نگه داشته است. چنانچه امروزه با وجود مذاکرات گسترده 315 کیلومتر مرز مشترک قرقیزستان با ازبکستان علامت‌گذاری نشده است و همین مشکل نیز در مورد مرزهای تاجیکستان و ازبکستان وجود دارد. در این حال آنچه مشخص است جدا از متغیرهای دخیل ملی، منطقه ای و بین المللی در تعیین مرزهای سه کشور مورد اشاره باید گفت تعیین هر کدام از سه رویکرد (تداوم چالش های پیشین مرزی، حل کامل اختلاف و حل جزئی اختلاف و تعیین رژیم ویژه ) این امر دارای پیامدها و آثاری است. گذشته از این نیز باید توجه داشت که در آینده فرارو هم نوع همکاری ها و همگرایی و اختلاف های بین سه کشور در موضوعاتی همچون آب، انرژی، اقتصاد، افزایش یا کاهش مسائل امنیتی ملی و یا منطقه ای همچون بنیادگرایی و یا رویکرد سیاست خارجی مقامات سیاسی کشور در حل یا تداوم مشکل مرزی تاثیر گذار است. حتی این احتمال  وجود دارد که به جای حل اختلاف ادعای مالکیت بر مناطق مرزی جدید مطرح شود. در این بین با نگاه به وضعیت موجود باید گفت عملا در شرایط موجود احتمال حل مشکلات مرزی بین تاجیکستان و قرقیزستان در سال جاری 2013 بسیار بیشتر بوده و در مقابل نیز با وجود دخیل بودن سایر متغیرها باید منتظر تداوم و حتی افزایش اختلاف ها در بین مرزهای تاجیکستان با  ازبکستان و همچنین قرقیزستان با ازبکستان بود.

 

 

 

Share