May 18, 2022 – 6:02 am | Comments Off on چهار دهه جنگ پیچیده ترکیبی علیه ایران

ابراهیم اخلاصی
نویسنده و پژوهشگر
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

جنگ هیبرید یا عملیات ترکیبی  Hybrid Warfare) ) واژه ای ست که استفاده و بهره گیری از آن در جهان و به ویژه در خاورمیانه و …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خلیج فارس, مقالات, مقالات تحلیلی

عربستان و مدیریت تحولات در یمن

نگارش در April 7, 2012 – 10:36 pm
عربستان و مدیریت تحولات در یمن
Share

کامران کرمی

مرکز بین المللی مطالعات صلح -IPSC


بیان رخداد

اگر چه موج تظاهرات یمن با فاصله کمی از قیام ملتهای تونس، مصر و لیبی آغاز شد، اما روند آن به دلیل مدیریت عربستان به مراتب کندتر بوده و با موانع متعددی روبه رو شده است. با آغاز بحران فراگیر یمن که با سقوط مبارک در مصر همراه شد، نگرانی‌های گسترده‌ای را در ریاض برانگیخت. عربستان که به تازگی بزرگ‌ترین متحد خاورمیانه‌ای خود را از دست داده بود، با خطر دیگری در جنوب یمن و نیز خطر تسری این دگرگونی‌ها به خاک خود روبرو شد. افزون بر آن، با بحران قیام‌های مردمی در عمان، اردن و به خصوص بحرین روبرو بود. این امر تحرک ریاض در قبال بحران یمن را به تأخیر انداخت. اما پس از غالب آمدن بر اعتراضات داخلی و بحران بحرین، عربستان باز هم در چهارچوب شورای همکاری، ابتکاری برای حل و فصل بحران گسترده یمن مطرح ساخت. آمریکا و عربستان سعودی برای جلوگیری از انتقال فوری امواج انقلاب یمن به شبه جزیره، ابتدا تلاش کردند تا جابجایی قدرت در یمن در چارچوب توافق صورت گیرد. از این رو ریاض دو هفته میزبان گروههایی از رهبران معارضین بود، ولی در نهایت به جایی نرسید و پس از آن به حرارت انقلاب در یمن افزوده شد. سعودی ها ابتدا تلاش کردند برای برون رفت صالح از بحران به راهکارهای سیاسی پناه ببرند، لذا ورود دیپلماتیک شورای همکاری خلیج فارس با هدایت عربستان به بحران در این کشور و ارایه پیشنهادها و طرحهای مختلف این شورا برای یمنی ها که ابزار مناسبی را برای مانور و وقت کشی صالح به وجود آورد، بر پیچیدگی تحولات در یمن افزود. در چنین فضایی انتخابات فرمایشی ریاست جمهوری با تردیدها و اما و اگرهای فراوان برگزار شد و عبد ربه منصور هادی معاون رییس جمهوری یمن، تنها نامزد توافقی گروه های مخالف دولت عبدالله صالح و حزب حاکم این کشور حضور داشت. اما هیچ یک از این موانع تاکنون نتوانسته موج اعتراض در یمن را فرو بنشاند. از اینرو در این نوشتار تلاش می شود تا اهداف عربستان سعودی در یمن و مدیریت تحولات یمن از سوی این کشور را بررسی نماییم.

تحلیل رخداد

اهمیت استراتژیک یمن برای عربستان

یمن با 555 هزار کیلومتر مربع مساحت و حدود 26 میلیون نفر جمعیت بخشی از شبه جزیره عربستان است. این کشور یکی از کشورهای فقیر خلیج فارس محسوب می شود، اما دارای چهار موقعیت ویژه ژئوپلیتیک است؛ اشراف یمن بر خلیج عدن، اشراف کامل و بی رقیب آن بر مهمترین تنگه استراتژیک جهان (باب المندب)، اشراف کامل بر آبراه حساس دریای سرخ، تسلط یمن بر کوههای استراتژیک (مران) که از سواحل عدن آغاز و تا منطقه طائف در جنوب غرب کشیده می شود. اما با این وضعیت ژئوپلیتکی ممتاز، نتوانسته است تا در طول این سال ها موقعیت خود را بازیابد و بتواند در معادلات منطقه همپای کشورهای دیگر اثرگذار باشد.

دو کشور عربستان و یمن به دلایل مختلف سیاسی و استراتژیک، روابط پیچیده و قابل تاملی طی سه دهه گذشته برقرار کرده اند. حاکمیت خاندان سعودی در عربستان و علی عبدا… صالح در یمن و نیز تلاش آنها برای حفظ حاکمیت در بسیاری از موارد آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است. از زمان وحدت یمن شمالی و جنوبی در دهه 90 ، این روابط ابعاد گسترده تری به خود گرفت، به ویژه اینکه منافع آل سعود و صالح به یکدیگر گره خورد. در نگاه استراتژیک عربستان، جایگاه جغرافیایی یمن و نوع روابط و تعامل آن در دهه‌ها و سال‌های گذشته، این کشور را از نظر اثرگذاری بر امنیت ملی عربستان؛ در سطح کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس قرار می‌دهد. به همین دلیل در تمامی بحران‌ها و تحولات یمن در دهه‌های گذشته، عربستان بازیگری فعال و اثرگذار بوده است. حداقل از دهه 1980 به بعد، عربستان سعودی، با کمک­های سخاوتمندانه­ی خود تسکینی بوده بر مشکلات یمن و متعاقباً وفاداری یمن به عربستان.

عربستان سعودی در سال های اخیر به دقت تحولات داخلی یمن را دنبال کرده و از مسائل داخلی این کشور آگاه بوده است. عربستان از زمان شکل گیری جنبش شیعیان صعده و متحد شدن قبایل شیعه در استان های صعده و آل عمران با ظرافت بیشتری این تحولات را پی گیری کرده است. از دیدگاه سعودی ها، شیعیان صعده خطر بالقوه ای برای وهابیت به شمار می روند، به خصوص اینکه مانع بزرگی برای گسترش تفکرات آنها در خاک یمن هستند. علاوه بر این، خاک یمن، مأمن مطمئنی برای مخالفان سیاست های عربستان به شمار می رود. به این خاطر از جنگ چهارم الحوثی ها در سال 2004 ، آل سعود متوجه نفوذ و تاثیرگذاری شیعیان در تحولات داخلی یمن و مناطق مرزی عربستان گردید. اقدام نظامی عربستان از آن جهت صورت گرفت که این کشور احساس کرد که ممکن است بحران داخلی یمن به این کشور منتقل شود، چرا که استان های شیعه نشین (جازان و الشرقیه) در مجاورت مرز یمن قرار دارند.کارشناسان امنیتی منطقه نیز بر این اعتقاد هستند که پس از اینکه دولت عربستان با دخالت های مستقیم برای سرکوب الحوثی ها از طریق دولت مرکزی یمن به نتیجه ای نرسید، خود دست به کار شد و با همه توان و قوا به خاک آن کشور لشکرکشی کرد.

از سویی دیگر محور سیاست سعودی‌ها در یمن، برقراری ارتباطی قوی با رهبران اپوزیسیون یمن برای کنترل اوضاع آن کشور، پس از کناره‌گیری علی عبدالله صالح می‌باشد. در واقع سعودی‌ها با قدرتمندترین رهبران اپوزیسیون حزب اسلام‌گرای اصلاح ارتباط نیرومندی دارند. به نظر می‌رسد، با توجه به روشن شدن وضعیت عبدالله صالح در قدرت و مصونیت قضایی وی، درصدد پیشبرد سناریویی در یمن هستند که بر مبنای آن متحدانشان در یمن به قدرت رسیده و دگرگونی‌ها را از این طریق تا حدودی کنترل کنند. از آنجا که محور سیاست های عربستان را ثبات منطقه ای تشکیل می دهد، احتیاج به امنیت در مرزهای طولانی با یمن دارد و این مرزها از گذشته های دور نیز همیشه منشا نگرانی و بحران برای دولتمردان سعودی بوده است. این در حالی است که دولت عربستان همیشه از ناامنی در این منطقه به عنوان گذرگاهی برای ورود مواد مخدر نارضایتی داشته است.

طرح عربستان در قالب شورای همکاری خلیج فارس

در پی آغاز انقلاب یمن در سال گذشته و توسل نظام صالح به خشونت علیه تظاهر کنندگان معترض، شورای همکاری خلیج فارس با ابتکار عربستان طرحی را در ابتدای ماه آوریل گذشته ارایه کرد تا انتقال قدرت از صالح به شیوه ای مسالمت آمیز انجام شود. به موجب این طرح که در ماه نوامبر گذشته در ریاض به امضای صالح و مخالفانش رسید، قرار شد صالح اختیارات خود را به معاونش عبد ربه منصور هادی منتقل کند و دولت وحدت ملی به ریاست یک شخصیت مخالف تشکیل شود. پس از اجرای این بندها مجلس نمایندگان یمن قانون اعطای مصونیت کامل به صالح را تصویب کرد و صالح استعفای خود را به مجلس تقدیم نمود و از یمن خارج شد. توافق بر سر یک نامزد برای ریاست جمهوری، بخش از طرح شورای همکاری خلیج فارس برای حل بحران یمن است. مکانیسم اجرایی طرح شورای همکاری خلیج‌فارس شامل دو مرحله است که مرحله اول از روز امضای این طرح آغاز می‌شود و تا زمان برگزاری انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری طی 90 روز به پایان می‌رسد؛ در ‌حالی‌که مرحله دوم از تاریخ اعلام نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری به مدت دو سال آغاز و با برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاست‌جمهوری پس از برگزاری رفراندوم به پایان می‌رسد. همچنین مرحله دوم دربرگیرنده برنامه‌های وسیعی از جمله اجرای گفت‌وگوی ملی با هدف دستیابی به راه‌حل‌های جدی و عملی درخصوص مساله جدایی طلبان جنوب یمن و تدوین‌ قانون اساسی جدید است.

دورنمای رخداد

مداخله و مدیریت عربستان در یمن باعث شد تا مسیر تحولات در این کشور تغییر پیدا کند. به این معنا که عربستان پس از غالب آمدن بر اعتراضات داخلی و بحران بحرین، در چهارچوب شورای همکاری خلیج فارس، ابتکاری را برای حل و فصل بحران گسترده یمن مطرح کرد. در واقع مدیریت عربستان و طرح این کشور در قالب شورای همکاری خلیج فارس ابزار مناسبی را برای مانور و وقت کشی صالح به وجود آورد، بر پیچیدگی تحولات در یمن افزود و باعث شد تا مسیر تحولات یمن به سمتی دیگر جهت پیدا کند و توده های مردم را که خواستار تغییرات مطلوب بودند ناکام بگذارد. در بحران یمن از یکسو معترضان قرار دارند که خواستار انتخابات دموکراتیک، محاکمه صالح، تغییر وضعیت معیشتی و رفاهی و نهایتاً انتخابات دموکراتیک هستند. از سوی دیگر احزاب و گروههایی قرار دارند که به نوعی خواستار پل زدن بین خواسته های معترضین و بقایای قدرت به جا مانده از دیکتاتور سابق هستند و طرف سوم تحولات داخلی یمن بلوک های قدرت به جا مانده از دولت سابق است که منافع خود را از راه منصور هادی معاون صالح دنبال می کنند و از حمایت شورای همکاری خلیج فارس و به خصوص عربستان سعودی برخوردار هستند. این سه گروه در واقع کانون تحولات یمن را شکل می دهند. با تحلیل این سه کانون می توان گفت که دورنمای تحولات یمن به سمت و سویی خواهد رفت که خواسته های مردمی یکی پس از دیگری با مدیریت و مصالحه ی گروهها و کشورهای ذینفع در این تحولات، قربانی شده و تا حدود زیادی بقایای دولت صالح در هیئتی جدید و با تظاهر و تمایل به انجام خواسته های دموکراتیک کار خود را شروع خواهد کرد.

Share