مهر ۱۷, ۱۴۰۰ – ۳:۰۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

در طول تاریخ، تسلط بر راههای دریایی زمینه ساز توسعه نامحدود اقتصادی و تجاری بوده است. آلفرد تیر ماهان(1914-1840)، ژئواستراتژیست مطرح ایالات متحده امریکا، که نیروی …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

سناریوهای آینده روابط مصر و ترکیه، بازیگری و نقش منطقه ای – گفتگو با دکتر احمد بخشی استاد دانشگاه و کارشناس مسائل منطقه

نگارش در آذر ۲۰, ۱۳۹۱ – ۵:۴۲ ق.ظ
سناریوهای آینده روابط مصر و ترکیه، بازیگری و نقش منطقه ای  – گفتگو با دکتر احمد بخشی  استاد دانشگاه و کارشناس مسائل منطقه
Share

 مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

ترکیه و مصر هر چند از گذشته دارای روابط پایدار و چند بعدی ای داشته اند، اما در یک سال اخیر  و در سایه توجه اسلام گرایان ترک به خاورمیانه این روابط ابعادی نوین به خود گرفته و اکنون دو کشور دارای روابط چند بعدی تر و دارای بسترهای فراوانی برای همکاری و همگرایی در منطقه هستند. در این حال با توجه به تحولات یک سال گذشته خاورمیانه و همکاریهای دو کشور در مسائل منطقه ای و بین المللی برای درک بهتری از نوع روابط دو سویه به گفتگویی با دکتر احمد بخشی استاد دانشگاه و کارشناس ارشد مسائل منطقه پرداخته ایم:

 کلید واژگان: سناریو، آینده روابط، مصر ، ترکیه، بازیگری ، نقش منطقه ای


مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به روابط کنونی ترکیه با مصر با یک دهه قبل نگاهی داشته باشیم چه تحولاتی در روابط دو کشور ایجاد شده است ؟

برای  پاسخ به این سئوال  در ابتدا باید به پیشینه روابط اشاره کرد: تاریخ روابط مصر- ترکیه به سال 868 زمانی که «احمد بن طولون» به عنوان والی مصر انتخاب شد، بر می گردد. سطح روابط در دوره عثمانی‏ و از قرن 16 گسترش یافت. پس از آن عثمانی ها، نزدیک به چهار قرن بر تمامی شوون زندگی در مصر تحت عنوان خلافت عثمانی تاثیر گذار بودند. با سقوط عثمانی و به ویژه غلبه تفکر لائیسیته در ترکیه ابتدای قرن بیستم و شروع جنبش اسلامگرای  اخوان المسلمین در همان ایام در مصر، روابط با تنش و نارضایتی طرفین همراه بود هر چند که سطح روابط در سطح رایزن را در سال 1925 و در سطح سفیر  را در سال  1948 شروع شد.اما با به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی توسط ترکیه در سال 1949 و سپس مخالفت با ملی کردن کانال سوئز  و مخالفت با اتحاد مصر و سوریه بر دامنه اختلافات و واگرایی ها افزوده شد. از طرف دیگر با فروپاشی عثمانی و ایجاد جمهوری ترکیه بیشتر توجهات به سمت داخل و حل مشکلات پیرامونی معطوف گردید. در این زمان ترکیه وارد عرصه جنگ سرد گردید و به شرقی‏ترین جبهه حامیان بلوک غرب‏ تبدیل گردید. در این دوره هم علیرغم اختلافاتی که وجود داشت، اما هر دو کشور به ویژه از دهه 1980 گرایش خاصی در روابط داشتند و همکاری با سیاست های آمریکا از موارد مشترک بین دو کشور بود.  با روی کار آمدن اسلام گرایان در ترکیه، سیاست بها دادن به عمق استراتژیک و همسایگان تحت عنوان نوعثمان گرایی در سیاست خارجی ترکیه بروز کرد  و مصر هم به حلقه اتصال ترکیه با آفریقا و سیاست خاورمیانه ای تبدیل شد.

 داود اوغلو معتقد است که دو عامل اساسی در جهت گیری سیاست ترکیه در قبال مصر موثر می باشد. اول این که دو کشور نقطه ثقل هویت منطقه به شمار می روند؛‌‌ به گونه ای که ترکیه در دو قاره آسیا و اروپا واقع است و همسایه قاره آفریقا به شمار می رود و در مقابل مصر در دو قاره آفریقا و آسیا واقع شده و همسایه قاره اروپا به شمار می رود. همچنین شرایط جغرافیایی به گونه ای است که هر یک را کامل کننده دیگری می کند و ترکیه و مصر را به عنوان دو مرکز در منطقه آفرو-اوراسیایی که خاورمیانه، آسیا، اوراسیا و اروپا را در بر می گیرد، قرار می دهد. همچنین دو کشور را از طریق شرق دریای مدیترانه همسایه یکدیگر می کند. دوم استمرار تاریخ مشترک بین دو کشور است که همکاری طرفین را امکان پذیر می کند.  وی همچنین معتقد است که دو کشور از طریق همکاری مشترک و توسعه دیدگاه ها و مکانیسم های مشترک می توانند صلح را برای کل منطقه به ارمغان بیاورند در نتیجه روابط بین دو کشور از حالت نه جنگ و نه صلح، با روی کارامدن اسلامگرایان در ترکیه در دوره مبارک به دلیل نیاز اقتصادی مصر از یک طرف و نگاه همکاریهای منطقه ای از سوی ترکیه تقویت شد و این روند پس از تحولات اخیر در مصر نیز ادامه داشته است. به طوری که سویه های هویتی دو کشور در بسیاری از موارد به همدیگر نزدیک شده است. تحولات در بخش اقتصاد نیز قابل ملاحظه است و شاید مهم ترین بخش همکاریها آن هم یک سویه را شامل می شود از سوی دیگر همکاریها در بخش امنیتی نیز گسترش یافته است. البته باید توجه داشت که حتی با وجود تحولات در مصر ما شاهد یک سری تداوم در سیاست های دو کشور هستیم

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در تحولات یک سال گذشته خاورمیانه مهمترین متغیرها و بسترهای همکاری ترکیه و مصر در چه حوزه هایی قرار داشته است ؟

 با توجه به تحولات اخیری که در کشور مصر روی داده است ما در این کشور  شاهد تغییراتی هستیم که تغییر در گفتمان و عوامل سیاسی را میتوان مثال زد. گفتمان اسلامگرایی وجه غالب این تحولات است به طوری که پس از فراز و نشیب های فراوان بالاخره، کاندیدای اخوان المسلمین به عنوان رئیس جمهور پیروز انتخابات گردید. با توجه به همسویی ایدئولوژی که حتی در نام احزاب سیاسی دو کشور( حزب عدالت و توسعه در ترکیه ) و ( حزب آزادی و عدالت در ترکیه) دیده میشود، می توان به اثرات جنبش اخوان المسلمین در سراسر جهان اسلام تحت عنوان تئوری پخش بود. علاوه بر حوزه ایدئولوژی، می توان همکاریهای منطقه‌ای را تحت عنوان سیاست عمق استراتژیک ترکیه و دغدغه های مشترک را نام برد که می توان نگاه مشترک آنان به موضوع فلسطین، سوریه را از جمله موارد مهم دانست. هر چند که باید از تلاش هر دو کشور برای مطرح شدن قدرت منطقه ای نیز یاد کرد که ممکن است در آینده شاهد تعارضهای گفتمانی بین دو دوست و شریک استراتژیک فعلی باشیم و در آینده سطح تحلیل دو کشور مصر و ترکیه ممکن است به دو رقیب منطقه ای تغییر کند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا می توان گفت مصر با ترکیه در زمینه هایی مانند تحولات خاورمیانه عربی همگرایی دیدگاه دارند ؟

همانطور که اشاره شد به دلیل نوع ایدئولوژی و همچنین استراتژی دو کشور، زمینه های هویتی مشترک وجود دارد که نمونه های آن را در مورد غزه، نگاه به دعوای فلسطینی- رژیم صهیونیستی و یا تحولات سوریه می توان مشاهده کرد. از سوی دیگر آنان در جهت تقویت جبهه اسلامگرایی با معیارها و تفاسیر خاص خود همکاری دارند. هر دو کشور در صددند که در جهان اسلام و منطقه به عنوان کشورهای دارای نفوذ و قدرتهای در حال ظهور ایفای نقش نمایند و رهبری این بخش را بر عهده بگیرند و سیاست خارجی فعال دو کشور تقریبا در همین راستا قابل تفسیر است. در این بین هر چند که باید گفت که مصر از نظر اقتصادی در حال حاضر دچار مشکللاتی است که شاید این رهبری را به تاخیر اندازد. اما با تقویت اقتصاد مصر، این کشور پتانسیل هایی بیشتر چه از نظر ایدئولوژی و چه از نظر عروبیت ( همگرایی و پذیرش در جامعه عرب) در اختیار دارد که شاید ترکیه فاقد آن باشد. 

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نگاه شما نقش و نگاه آمریکا به همکاری ها و همگرایی های ترکیه و مصر در حوزه خاورمیانه چیست ؟

 نقش آمریکا در فرمول همکاریهای دو جانبه ترکیه و مصر پررنگ است. این کشور درصدد است تا با تشویق به گسترش همکاریها به نحوی به تقویت جبهه طرفدار خود کمک کند و از سوی دیگر با همکاری این کشورها و ایفای نقش نیابتی به آنها، بخشی از وظایف خود را در منطقه از جمله تلاش برای گسترش آرمانهای خاورمیانه بزرگ و برقراری صلح و ثبات منطقه ای را محقق کند. این همان ایده باری بوزان در کاهش حضور مستقیم آمریکا در عرصه منطقه ای و بین المللی است. البته نباید کاملا با این تحلیل، سطح روابط دو کشور را به تئوری توطئه تقلیل دهیم، بلکه نیازهای اقتصادی و همکاریهای منطقهای دو طرف بعلاوه جبر جغرافیایی از همکاریهای دو طرف است. هر چند که معتقدم با رشد اقتصادی مصر، ما شاهد یک سری دعوای درون گفتمانی بین این دو کشور خواهیم بود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: متغیر اقتصاد چه نقشی در روابط کنونی مصر و ترکیه دارد ؟

 اقتصاد هم اکنون نقش مهم اما یکطرفه ای را در روابط دو کشور دارد، بدین معنا که یکی از نقاط آسیب روابط دو کشور   از سوی مصر است. همانطور که در ابتدای بحث بیان شد، موضوع همکاریهای اقتصادی بر ابعاد سیاسی و اجتماعی  غلبه داشته است که در دوران مبارک هم این امر مشخص است به طوری که به طوری که تا سال 2009، بیش از 500 شرکت ترکیه‏ای با حجم‏ سرمایه‏گذاری 5/1 دلار در مصر فعالیت داشته اند. حتی در 16 اوریل 2008،  در دوران مبارک، موافقت‏نامه همکاری نظامی بین دو کشور به‏ امضا رسید. مصر یکی از کشورهایی است که علاقه مند به سرمایه‏گذاری ترک‏ها در این کشور این است  و شرکت‏های ترکیه‏ای این کشور را به عنوان دروازه‏ای به دیگر کشورهای‏ قاره می‏دانند. شرکت‏های ترکیه‏ای در بخش نساجی این کشور به دلیل هزینه‏های پایین‏ انرژی و نیروی کار و قابلیت صادرات به ایالات متحده، مالیات پایین و دیگر موانع‏ تجاری، سرمایه‏گذاری خوبی انجام داده‏اند. برطبق گزارش شورای عالی مناطق آزاد مصر در سال 2009، از تعداد 510  شرکت ترک، 90 شرکت در بخش نساجی‏ سرمایه‏گذاری کرده‏اند. حجم تجارت بین دو کشور از 2 میلیارد در سال 2008 فراتر رفت و قرار بود که  این رقم تا سال 2011 به 5 میلیارد دلار افزایش یابد.که به علت تحولات مصر با اخلال مواجه شد اما بلافاصله موافقت نامه هایی در تمام ابعاد  بسته شد و بر تداوم کمک ها و سرمایه گذاری های بیشتر، تاکید شد.  حتی در ژانویه‏ 2008 با سفر رئیس جمهور ترکیه عبد اللّه گل به مصر، احداث منطقه صنعتی ترکیه در شهر 6 اکتبر مصر آغاز شد این منطقه تجاری  شامل 510شرکت شامل نساجی،پوشاک، ساخت ماشین،وسایل الکترونیکی می باشد که حجم سرمایه‏گذاری ترکیه در این منطقه‏ بالغ بر 4 میلیارد دلار است و هم اکنون نیز بخش هایی هم فعالیت خود را شروع کرده است. علاوه بر این ما شاهد تداوم کمکهای اقتصادی ترکیه به مصر هستیم که آخرین آن کمک 2 میلیارد دلاری به بانک مرکزی مصر می باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به دیدار گذشته اردوغان از مصر و واکنش های منفی مصری ها  مخالفان مصری گسترش روابط استراتژیک مصر با ترکیه چه گروههایی هستند؟

 به طور حتم نمی توان در روابط خارجی، اعلام کرد که تمام گروههای سیاسی و اجتماعی کشور با گسترش روابط موافق باشند. در مصر گروه اسلام گرایان تندرو به رهبری حزب النور با این سیاست ها مخالفت دارد و دلیل آنها هم تفاوت در نگاههایشان به اسلام و به ویژه رژیم صهیونیستی است. اسلامگرایان تندروی مصری، معتقدند که نوع روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی محل اشکال است و دولت مصر نباید با آنان این گونه روابط گسترده داشته باشد، هر چند که آنان با دولت مصر نیز دچار مشکل اساسی هستند. به ویژه زمانی که محمد مرسی، به رژیم صهیونیستی، سفیر معرفی کرد. از دیگر مخالفان باید به ناسیونالیست ها و پان عربیسم اشاره کرد که آنان حضور ترکیه را در کشورشان به معنای وابستگی و خارج از عرف و اصول بها دادن بیشتر به ترکیه می دانند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آینده روابط همگرایانه و یا واگرایانه مصر و ترکیه به چه متغیرها و عواملی بستگی دارد ؟

آینده روابط مصر و ترکیه تحت تاثیر متغییرهایی مانند حاکمیت گروههای سیاسی، موضوع فلسطین و همچنین قدرت یابی طرفین می باشد. بدین معنا که باید روی کار آمدن عوامل سیاسی را در روابط دخالت داد. بدین معنا اگر زمانی احزاب تندرو و یا پان عربیست ها در مصر حاکم گردند، ما کاهش سطح روابط طرفین خواهیم بود و یا اگر در ترکیه گروههای ناسیونالیست و ارتش حاکم گردد، ممکن است این همگرایی به واگرایی تبدیل شود و یا اگر نوع نگاهها و برداشت های از موضوع فلسطین و رابطه با رژیم صهیونیستی فرق کند، روابط تحت تاثیر قرار گیرد. همچنین با توجه به اینکه ترکیه، مصر را رقیب بالقوه خود در منطقه می داند، هر گونه نشانه ای مبنی بر برعهده گرفتن وظایف ترکیه توسط مصر ممکن است، بر روابط تاثیر باسد. اما باید توجه داشت که همگرایی و واگرایی در روابط بین الملل، تحت تاثیر سه عامل، هویت و منفعت و امنیت قرار دارد، بدین معنا که اگر سویه های هویتی و سیاست های اعلامی و اعمالی به طوری باشد که افراد و کشورها ، از آن برداشت تصوری مثبت داشته باشند آنگاه کشورها به سمت همگرایی پیش می روند و در نتیجه امنیت و منفعتشان افزایش می یابد اما در غیر این صورت ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و علاوه بر واگرایی به منازعه نیز کشیده شود

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش ایران را در هر گونه همگرایی و یا واگرایی ترکیه و مصر چگونه قابل تحلیل و بررسی قرار می دهید ؟

  ایران در معادله همکاری های مصر و ترکیه نقش اساسی دارد و به عنوان کشور تاثیر گذار مطرح می باشد در عین حالی که یک رقیب منطقه ای برای آنان نیز مطرح می گردد. بدین معنا که دو تصور ایران به مثابه تهدید یا فرصت و تاثیر گذار از سویی بستگی به برداشت تصوری دو کشور از ایران  و از سوی دیگر بستگی به سیاست های اعلامی و اعمالی ایران دارد. آنان اگر سیاست ها و موضع گیری ایران را همسو با منافع خود ببینند، به سیاست های همگرایی روی می آورند. برای مثال می توان به رویکرد نسبتا مشترک به دعوی فلسطینی- رژیم صهیونیستی اشاره کرد که تا حدودی موضع گیری ها به هم نزدیک است. اما در موضع سوریه ما شاهد این هستیم که مذاکرات چهارجانبه ایران- ترکیه- مصر و عربستان به نحوی برگزار می شود، اما چندان موضع گیری های مشترک وجود ندارد و در این بین همراهی سه کشور  ترکیه، مصر و عربستان را در موضوع سوریه شاهد هستیم و نگاه ایران به عنوان دگر گفتمانی مطرح می شود و ما شاهد واگرایی در این موضوع هستیم. این دگر گفتمانی ممکن است در راستای ایران و شیعه هراسی تحت تاثیر غرب مطرح باشد. همچنین ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای در آینده هم می تواند مطرح باشد، بدین معنا که بروز هر گونه اختلاف در روابط دو کشور، جذب و همراهی با ایران می تواند، وزنه ای در شکل گیری معادلات منطقه ای باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آینده روابط مصر و  ترکیه را با توجه به متغیرهای دخیل در روابط بین دو  کشور با چه سناریوهایی مورد بررسی قرار می دهید؟

 سناریوهای مختلفی را می توان در روابط مصر و ترکیه  دخیل دانست:

  • چارچوب پیش تئوری جیمز روزنا:

 چارچوب ارائه شده توسط روزنا به گونه ای است که بر اساس آن میان دو سطح تحلیل خرد و کلان همبستگی ایجاد می گردد و ما را قادر می سازد تا متغیرهایی را از سطوح گوناگون تحلیل برای بررسی سیاست خارجی کشورها به کار ببریم. ارائه متغیرهای مستقل، وابسته و واسطه ای از جانب وی دلالت بر این مسئله دارد که رفتار سیاسی یک دولت از مجموعه عوامل و متغیرهای گوناگونی ناشی می شود که با توجه به اولویتهای مختلف هر دولت در کنار یکدیگر قرار گرفته و در نهایت به تصمیم گیری منتهی می گردد. در این سناریو باید گفت که در تصمیم برای برقراری و یا عدم برقراری رابطه ترکیه با مصر همواره نظام بین الملل ( پس از جنگ سرد) بیشترین اثرگذاری را در سیاست خارجی ترکیه برای اخذ چنین تصمیمی داشته و متغیر فرد ( اردوغان- داود اوغلو) دومین عامل تأثیرگذار بوده است. همچنین متغیرهای نقش، بروکراتیک و اجتماع در اولویت های بعدی قرار داشته اند.

  • ·      چارچوب تحلیلی سازه انگاری با تاکید بر موضوع هویت:

سازه‌انگاری تأثیر زیادی بر روی سیاست‌ خارجی داشته است و بر این پیش فرض استوار است که کنش‌گران جهان خود را می‌سازند و نقطه عزیمت تحلیل سیاست‌ خارجی، چشم انداز دولت به مثابه کنش‌گر است. یعنی گنشگران تفسیر می‌کنند، تصمیم می‌گیرند، اعلام می‌کنند، اجرا می‌نمایند. سیاست‌ خارجی حداقل تا حدی عمل بر ساختن، چیزی است که کنشگران تصمیم می‌گیرند که باشد و این دیدگاه، تأثیر عوامل داخلی بر سیاست‌ خارجی را نشان می‌دهد و همچنین نشان می‌دهد که چرا سیاست‌ خارجی کشورهای مختلف به رغم تفاوت‌های درونی در بسیاری موارد شبیه همدیگر می‌باشد.

هر کشور بر اساس ایدئولوژی خود، ساختار سه‌گانه  هویت، امنیت و منفعت را شکل می‌دهد و در روابط خارجی به تعریف دوست و دشمن می پردازد اما ممکن است به تدریج هر کدام از این ساختار سه گانه  نیز  دچار تغییر گردند که در نتیجه، بقیه ساختار و ایدئولوژی نیز دچار تغییر شود. باید توجه داشت که در این بین محوری‌ترین بحث هویت است که هرکشور بر اساس آن منفعت و امنیت خود را تعریف می‌کند.

 

(شکل یک: ساختار سه گانه هویت،امنیت و منفعت: این شکل دارای مثلثی  به اضلاع هویت امنیت و منفعت است)

(شکل دو: رابطه هویت و امنیت: این شکل به گونه ای است که هویت ابزاری موجب مقاصد تصوری میگردد و  مقاصد تصوری هم موجب امنیت و یا  ناامنی میشود)

******

گفتگو از: فرزاد رمضانی بونش


Share