مهر ۱۷, ۱۴۰۰ – ۳:۰۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

در طول تاریخ، تسلط بر راههای دریایی زمینه ساز توسعه نامحدود اقتصادی و تجاری بوده است. آلفرد تیر ماهان(1914-1840)، ژئواستراتژیست مطرح ایالات متحده امریکا، که نیروی …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » گفتگو

سازمان همکاری شانگهای و عضویت کامل ایران – گفتگو با دکتر جهانگیر کرمی استاد دانشگاه و کارشناس مسائل اوراسیا

نگارش در خرداد ۳۱, ۱۳۹۱ – ۳:۰۰ ب.ظ
سازمان همکاری شانگهای و عضویت کامل ایران – گفتگو با دکتر جهانگیر کرمی استاد دانشگاه و کارشناس مسائل اوراسیا
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

سفر چند روزه محمود احمدی نژاد، به چین برای شرکت در دوازدهمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای بار دیگر عضویت کامل ایران در این سازمان را مورد توجه قرار داده است. در این بین با توجه به اجلاس اخیر شانگهای در چین و نگاه این سازمان به عضویت ایران کوشیده ایم در گفتگویی با دکتر جهانگیر کرمی استاد دانشگاه تهران و کارشناس مسائل اوراسیا به طرح روابط ایران و سازمان همکاری های شانگهای و نگاه کشورها به عضویت ایران بپردازیم:

واژگان کلیدی: ایران، روسیه، چین، شانگهای، عضویت ، موانع عضویت

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: چین، روسیه، ازبکستان، تاجیکستان، قزقیزستان و قزاقستان از اعضای اصلی سازمان همکاری شانگهای هستند. در این میان در بین کشورهای اصلی عضو چه کشورهایی مایل به عضویت کامل ایران در این سازمان هستند؟

در واقع بحث عضویت ایران در سازمان شانگهای از سال 1384 به عنوان عضو ناظر مطرح شد و  این عضویت به همراه مغولستان، هند و  پاکستان پذیرفته شد. در  این زمان عضویت کامل ایران به شکل رسمی و غیر رسمی از سوی مقامات ایرانی مطرح شد و  در سال  2008 میلادی هم ایران درخواست عضویت کامل را مطرح کرد. این امر با موافقت تاجیکستان روبرو بوده و هست. همچنین کشورهایی مانند قرقیزستان موافق این امر بودند، اما از همان ابتدا قزاقستان در مرحله ای و بعد ازبکستان و  نهایتا روسیه مخالفت خود را با ورود کامل ایران اعلام کردند. علل مخالفت به مسائل و جهت گیر های سیاست خارجی هر یک از این کشورها و احیانا  نقشی که روسیه ممکن است به عهده آن کشور ها گذاشته باشد برمیگردد. در این بین ازبکستان طبیعتا از عضویت ایران در شانگهای (به خاطر روابط با تاجیکستان و همچنین سیاست سنتی ازبکستان در مورد نقش ایران در آسیای مرکزی) نگران است. اما به نظر نمیرسد قزاقستان به عنوان یک دولت مشکل خاصی با ایران داشته باشدو شاید در آن مقطع این امر به اشاره روس ها مطرح شد. در واقع در سال 2010  که عضویت کامل ایران جدی شد دولت روسیه با  توجه به ارتباط با امریکا و جدی شدن بازسازی در رابطه با امریکا و.. رسما با عضویت کامل ایران مخالفت کرد و طرحی را هم در دستور کار سازمان قرار داد (که موسوم به شرایط برای عضویت رسمی در شانگهای بود.) که قبلا وجود نداشت. در این طرح جدید شرایطی برای عضویت کامل در شانگهای وارد کردند که مهمترین آن این است که کشوری که عضو سازمان همکاری شانگهای میشود نباید مشمول فصل هفتم  منشور ملل متحد و قطعنامه ای شورای امنیت سازمان ملل باشد. در این راستا و بر اساس این شرط و  مساله هسته ای و تحریم ها در واقع  عضویت ایران پذیرفته  نشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: پذیرش عضویت کامل ایران در سازمان شانگهای تا چه حدی بر توانمندی‌ها، ظرفیت‌های ایران در منطقه و  همچنین منافع اقتصادی، سیاسی، امنیتی و پرستیژی ایران اثرگذار است؟

در مورد عضویت کامل ایران در سازمان همکاریهای شانگهای دو نکته را  باید مورد توجه قرار داد. نخست منافع این امر برای ایران و دوم برای سازمان شانگهای. در این میان طبیعتا در دوره ای که ایران زیر فشارهای گوناگونی از سوی غرب و تحریم ها است و کشورهای غربی نیز تلاش میکنند دیپلماسی و روابط بین الملل ایران را روز به روز محدود کرده و عرصه بین المللی را تنگ تر کنند عضویت ایران در شانگهای فرصتی برای جمهوری اسلامی ایران است. یعنی از یک سو در یک سازمان منطقه ای بزرگ حضور دارد و از طرفی هم چون حوزه آسیای مرکزی بر اساس سند چشم انداز بیست ساله به عنوان منطقه پیرامونی ایران است و  ایران این منطقه را منطقه ایفای نقش آفرینی قدرت منطقه ای خود  تعریف کرده است، لذا حضور در نهاد های بین المللی منطقه ای  این حوزه هم  فرصت و هم  الزامی برای تحقق سند چشم انداز به شمار میرود. از سوی دیگر اگر ما به محیط اطراف خود در دو سه دهه اخیر نگاه داشته باشیم نهادهای مختلف منطقه ای را  شاهدیم که شکل گرفته است ( در خلیج فارس،  قفقاز و..) اما متاسفانه جمهوری اسلامی ایران کمترین حضوری  در نهادهای منطقه ای داشته است. بنابراین این امر حضور  ایران در منطقه را به ضرورت  و الزام تبدیل میکند. گذشته از این نیز تئوری های روابط بین الملل اشاره دارد که اگر کشوری مدعی قدرت منطقه ای است و شرایط و پتانسیل های قدرت منطقه ای را دارد باید به گونه طبیعی این امر  در  ساختارها، سازمانها، ترتیبات، هنجارها، قواعد و مجموعه ای از رفتارها در محیط پیرامونی خود ترجمه گردد. در دنیای معاصر هم ترجمه همه این رویکرد ها یعنی توجه به سازمان ها منطقه ای و کشور  مدعی قدرت منطقه ای هم باید یا نقش اصلی را داشته باشد و یا نقش مهم در این سازمان ها داشته باشد.  لذا حضور در شانگهای برای منافع ملی ایران فرصتی مغتنم است.

 در مقابل نیز  عضویت کامل ایران در شانگهای مهم است، چرا که این سازمان مدعی حل مشکلات در منطقه است و طلبیعتا نادیده گرفتن قدرت منطقه ای مهم و موثر  مانند ایران خسارتی برای سازمان است . در این راستا با توجه به سابقه تاریخی که جمهوری اسلامی ایران و  نقشی که در حل و یا توجه به موضوعاتی مانند قره باغ، تاجیکستان و.. دارد عضویت ایران برای سازمان تبدیل به ضرورتی مهم شده است و به نظر من نادیده گرفتن آن هم ضربه ای به شانگهای است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا پیوستن کامل ایران به سازمان همکاری شانگهای گرایش ها و اهداف ضد غربی این سازمان را افزایش خواهد داد؟

میتواند اینگونه باشد. به گونه ای که شاید یکی از دلایلی که کشور هایی مانند چین و  تا حدی قزاقستان و  روسیه  مایل نیستند ایران عضو  شانگهای گردد به این امر بر گردد. در این نگاه حضور ایران برای آنان هزنیه هایی را دربردارد و شاید فشارهای امریکا به گونه ای است که آنان نمی خواهند در شرایط تداوم فشارها عضویت ایران را بپذیرند. به کلام دیگر این امر  بی گمان در  عضویت ایران در شانگهای بی تاثیر نیست .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: قبلا آمریکا درخواستی جهت عضویت به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای ارائه کرده بود، اما این درخواست از طرف سازمان رد شد. در این حال با توجه به اینکه امریکا در سالهای گذشته از احتمال عضویت ایران در این سازمان ابراز نگرانی کرده بود، واشنگتن اکنون چه نگاهی به عضویت کامل ایران در این سازمان دارد ؟

امریکایی ها در معادلات و مسائل بین المللی و همچنین منطقه ای تلاش میکنند تا با تضعیف و خالی کردن ظرفیتهای استراتژیک ایران  وارد عمل شوند. این ظرفیت ها در حوزه های مختلفی مانند بحث انتقال انرژی، حمل و نقل، ارتباطات منطقه ای، ایفای نقش منطقه ای، جاده ابریشم  و در بسیاری از موضوعات دیگر مانند بحث های فرهنگی و سیاسی مورد نظر  و مطرح است. در واقع تلاش امریکایی ها خالی کردن ظرفیت های استراتژیک، دور زدن ایران و پیش بردن استراتژی همه چیز منهای جمهوری اسلامی ایران در منطقه است. در این راستا در سال گذشته با طرح جاده ابریشم نوین و..در این  راستا حرکت کرده اند. تمام این تلاش ها می تواند اینگونه تعبیر شود که فشار بقیه کشور ها برای عدم عضویت ایران در کنار راهبرد امریکا صورت میگیرد. گذشته از این حضور ایران در نهادهایی مانند شانگهای در واقع می تواند سیاست امریکا را در قبال ایران  بی نتیجه کند .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در گذشته عضویت ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای مورد مخالفت روسیه و حتی قزاقستان قرار گرفته است. در این حال با توجه به روی کار آمدن پوتین در روسیه نگاه کنونی کرملین به عضویت کامل ایران در این سازمان چیست؟

من فکر نمیکنم تغییری در اصل قضیه به وجود آمده باشد. چرا که هر چند خیلی از شرایط سالهای 2009 و 2010  وجود ندارد و روابط امریکا و روسیه از دوران بازسازی گذشته است و مسائلی مانند ناتو ،سپر موشکی و…باعث نگرانی روس ها از امریکایی ها شده، ولی به نظر من هنوز  زود است که نتیجه بگیریم که شرایط برای عضویت ایران در شانگهای تغییر یافته است. من فکر میکنم نخست برای ورود ایران ممانعت قانونی گذاشته اند و حذف آن هم مستلزم توافق همه دولتهای عضو است. دوم اینکه کشوری مانند چین بیشتر به مسائل اقتصادی در این سازمان توجه میکند و خیلی مایل به جهت گیری ضد غربی سازمان  نیست. پوتین نیز نمی خواهد به یکباره وارد رقابت جدید و همه جانبه با غرب شود. چرا که وی نیز با محدودیت هایی در داخل و…صحنه ی بین المللی مواجه است. در این راستا مجموعه اختلافات روسیه و غرب در دوره پوتین به گونه ای است که متاسفانه روسیه نخواهد این اختلافات را افزایش دهد و یا به نظر میل به کاهش اختلافات داشته باشد. گذشته از این مسکو نگاه تند به غرب را برای موضوعاتی مورد توجه قرار میدهد که برای منافع ملی روسیه حیاتی تر است لذا به نظر نمیرسد عضویت ایران در شانگهای خیلی در اولویت روسیه قرار داشته باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: متغیرهای مد نظر پکن در مورد  عضویت کامل ایران در سازمان همکاریهای شانگهای چیست؟

چین ها بیشتر نگرشی اقتصادی به شانگهای دارند. البته برای چینی ها مرزهای امن، جلوگیری از نفوذ تروریسم، جدایی طلبی و تندروی مذهبی و.. مهم است ولی بعد از این مرحله چینیها نگاه اقتصادی به منطقه دارند. اکنون چینیها شریک نخست منطقه هستند و در حدود 40 میلیارد دلار با کشورهای منطقه مبادلات بازرگانی دارد. در کنفرانس اخیر شانگهای هم  رئیس جمهور چین اعلام کرد 10 میلیارد دلار به کشور ها منطقه کمک میکند. یعنی در حالی که کشورهایی که رقم دریافتی کمک هایشان از  امریکا دویست و یا صد میلیون دلار بوده 10 میلیارد دلار وسوسه کننده است. در این راستا چینییها مایل نیستند که شانگهای صبغه امنیتی به خود گیرد هر چند که هیچ وقت این امر را  ابراز نکرده اند و شاید مایل نباشند علیه هیچ کشوری موضعگیری کنند. در این راستا چینی ها با عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای مخالفتی ندارند، اما موافقتی هم با عضویت ایران ندارند و آن را تشویق هم نخواهند کرد. در این حال چین به نگاهی هم به بازار ایران و مجموعه عوامل دیگر با عضویت ایران به روشنی مخالفت نمی کنند، اما تشویق به عضویت هم نخواهند کرد .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا می توان گفت ارتباطات فرهنگی ایران با افغانستان و تاجیکستان به نوعی نگرانی چین از حضور ایران در شانگهای را فراهم میکند؟

چینیها می دانند که ارتباطات فرهنگی مانعی برای  اقدامات اقتصادی آنان نیست و نخواهد بود. در این حال چینیها با این رویکرد و توجه به ارتباطات اقتصادی در منطقه راه ابریسم جدیدی را مد نظر دارند که بیش از هزار کیلومتر آن ساخته شده است و  خط آهنی نیز به موازات آن کشیده میشود.آنان در نظر دارند کاشغر چین را به قزاقستان، تاجیکستان، ازبکستان و افغانستان به هم پیوند زنند. حتی گفته میشود که این خط آهن را به ایران نیز  امتداد بخشند. یعنی همکاریها و اقدامات فرهنگی کشورها در  مانع مهمی در اقدامات اقتصادی چین در منطقه نیست. چرا که در حالی که مجموعه ای از پیوندهای امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و..بین کشور های آسیای مرکزی و روسیه ( مانند سی آی اس و..) وجود داشته و دارد، اما نتوانسته است مانعی برای حضور فزاینده اقتصادی چین باشد. چرا که زمانی که چینیها  سرمایه گذاری هنگفتی میکنند مسلم است روس ها نمیتوانند به این کار دست زنند. لذا در حالی که منطقه از نظر سیاسی و امنیتی کاملا به روسیه وصل است و 60 میلیون مسلمان در  آسیای مرکزی زبان دوم شان روسیه است، چین در حال قبضه کردن منطقه از نظر  اقتصادی است و روسیه عملا نتوانسته در مقابل نفوذ اقتصادی چین مانع ایجادکند. به همین میزان هم زبان فارسی هم نمی تواند در مقابل قدرت اقتصادی چین مانع ایجادکند و چینی ها هم از این ناحیه نگرانی ای ندارند .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به اجلاس اخیر شانگهای در چشم اندازی کوتاه مدت و  بلند مدت به نظر شما عضویت دائم  ایران  سازمان همکاری شانگهای تا چه حدی قابل دسترس است؟

من فکر میکنم در دوره ای 5 ساله بحث عضویت ایران در شانگهای جدی نباشد. مگر آنکه مذاکرات ایران و پنج به علاوه یک به جایی رسد و  مساله ایران با آژانس و شورای امنیت به شکل مسالمت آمیزی حال گردد. در غیر این صورت طبیعتا عضویت ایران با مانعی قانونی در سازمان شانگهای مواجه است. در این حال در منطقه هم (به گونه ای جدی تر حداقل در روسیه و ازبکستان) اراده ی جدیدی برای عضویت ایران وجود ندارد. در این بین با توجه به نشست اخیر شانگهای ما نمیتوانیم در کوتاه مدت نشانه ای از عضویت ایران در این سازمان بیابیم.

 

 

 

 

 

Share