December 5, 2022 – 4:26 am | Comments Off on سازمان کشورهای ترک ژئوپلیتیک جدیدی در فضای اوراسیا

فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر و مدرس دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

ترکیه با استفاده از سازمان ترک  در سال های اخیر به عنوان یک بازیگر مهم منطقه ای در آسیای مرکزی ظاهر شده است. هدف اصلی سیاست …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

ریاض و آنکارا، همگرایی، بازیگری و نقش منطقه ای -گفتگو با دکتر محمد مهدی مظاهری استاد دانشگاه و کارشناس ارشد مسائل منطقه

نگارش در April 26, 2012 – 2:02 am
ریاض و آنکارا، همگرایی، بازیگری و نقش منطقه ای  -گفتگو با دکتر محمد مهدی مظاهری  استاد دانشگاه و کارشناس ارشد مسائل منطقه
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

ترکیه و عربستان هر چند از گذشته دارای روابط پایدار و چند بعدی ای داشته اند، اما در سالهای اخیر  و در سایه توجه اسلام گرایان ترک به خاورمیانه این روابط ابعادی نوین به خود گرفته و اکنون دو کشور دارای روابط چند بعدی تر و دارای بسترهای فراوانی برای همکاری و همگرایی در منطقه هستند. در این حال با توجه به تحولات یک سال گذشته خاورمیانه و همکاریهای دو کشور در مسائل منطقه ای و بین المللی برای درک بهتری از نوع روابط دو سویه به گفتگویی با دکتر محمد مهدی مظاهری استاد دانشگاه و کارشناس ارشد مسائل منطقه پرداخته ایم:

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به روابط کنونی عربستان با ترکیه با یک دهه قبل نگاهی داشته باشیم چه تحولاتی در روابط دو کشور ایجاد شده است ؟

ترکیه – عربستان از دهه های گذشته مراودات سیاسی و اقتصادی گسترده ای  با همدیگر داشته اند و در این میان تلاش نموده اند که از ظرفیت ها و پتانسیل های یکدیگر برای هماهنگی بیشتر سیاست های منطقه ای نیز استفاده کنند. از آنجا که هر دو کشور از متحدان غرب در منطقه خاورمیانه اند. بطوری که عضویت ترکیه در پیمان نظامی ناتو و توانمندی های اقتصادی و سیاسی عربستان باعث شده بود که امریکا اقدامات خویش را در منطقه با محوریت این دو کشور انجام دهد. همچنین نیازهای نفتی ترکیه و نقش عربستان در کشورهای نفت خیز حوزه خلیج فارس شرایط را برای نزدیکی و مراودات بیشتر اقتصادی فراهم ساخته است. بی تردید حلقه اتصال ریاض و آنکارا در منطقه واشنگتن است. مقامات کاخ سفید تلاش دارند که از بروز هر گونه تنش و اختلاف میان دو متحد استراتژیک خود جلوگیری کنند. ولی عمده ترین تحولی که در روابط دو کشور در سال های اخیر روی داده بروز بهار عربی و سرنگونی برخی از رژیم های اقتدارگرا نظیر بن علی در تونس و مبارک در مصر و همچنین معمر قذافی در لیبی بوده است. نگاه دو کشور نسبت به این تحولات متفاوت بود. بطوری که ترکیه از اعتراضات گسترده مردمی در این کشورها و سرنگونی رژیم های دیکتاتور در منطقه حمایت نموده، ولی عربستان بدلیل ساختار سیاسی خویش و ترس از سرایت این قیام ها به داخل سرزمین حجاز مخالفت جدی با این خیرش ها داشت بنابراین ریاض مامن امنی برای دیکتاتورهای فراری منطقه شد. با تثبیت شرایط نسبی اوضاع منطقه دو کشور محوریت همکاری های فیمابین را برای ایجاد ناامنی در سوریه و ساقط نمودن رژیم بشار اسد معطوف داشته اند.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در تحولات یک سال گذشته خاورمیانه مهمترین متغیرها و بسترهای همکاری ترکیه و عربستان در چه حوزه هایی قرار داشته است ؟

اخیراً محور اصلی همکاری های دیپلماتیک دو کشور در منطقه( همانطوریکه اشاره شد)، سوریه بوده است از آنجا که میان سوریه و ترکیه اختلافات تاریخی بر سر تعیین سرنوشت استان هاتای وجود دارد و ترکها ادعا دارند که سوریه همواره از کردهای مخالف این کشور حمایت می کند این مولفه ها باعث شده است که ترکیه همراه با عربستان به عنوان محور سیاست های ضد منطقه ای علیه سوریه عمل کند. ریاض نیز بدلیل اتحاد استراتژیک میان دمشق – تهران از ایجاد تزلزل در ارکان حکومتی بشار اسد حمایت می کند و تثبیت حضور وی را در ساختار قدرت سوریه زمینه ساز نفوذ طبیعی ایران در منطقه می داند ، لذا این اشتراک دیدگاه زمینه را برای دشمنی با سوریه فراهم می کند. همچنین ترکیه عربستان را پلی می داند که می تواند راه نفوذ این کشور در منطقه خاورمیانه و عربی را هموارتر سازد. چرا که عربستان برای کشورهای حوزه خلیج فارس نقش پدر خوانده را بازی می کند و تصمیم آن در روابط با ترکیه می تواند در رویکرد سایر کشورهای عربی موثر باشد.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا می توان گفت عربستان سعودی با ترکیه در زمینه هایی مانند نگاه به حساس ، مصر و تحولات خاورمیانه عربی تعارض دیدگاه دارد ؟

آنچه مشخص است حزب اسلامگرای فضیلت به رهبری اردوغان پس از کسب قدرت تلاش کرده با ایجاد موازنه در روابط با کشورهای همسایگان خود و نیز غرب و اسراییل، از ظرفیت های موجود برای تامین حداکثری منافع ملی کشور بهره مند شود. در این میان ترکیه تلاش دارد که با حمایت دیپلماتیک از حقوق حقه مردم فلسطین و توسعه روابط با گروه های جهادی به نوعی با کسب مشروعیت سیاسی در تحولات منطقه نقش برجسته ای را بازی کند. اعزام کشتی امداد رسان مرمره به نوار غزه و کشته شدن چندین نفر از اتباع ترک باعث شد که روابط آنکارا – تل آویو به عنوان دو متحد استراتژیک سابق بر هم بخورد و در جنگ 21 روزه نیز ترکیه از حماس حمایت نمود، در حالی عربستان سعودی، حماس را مسوول آغازگر جنگ با رژیم صهیونیستی می دانست. با این وجود، آنکارا پس از بروز تحولات منطقه بار دیگر سیاست نزدیکی با غرب را در پیش گرفته و همراه ریاض تلاش می کند که با مدیریت بحران از ظرفیت های یکدیگر برای توسعه همکاری های بیشتر استفاده کند. مشارکت نیروهای نظامی ترکیه در براندازی دیکتاتور لیبی معمر قذافی و کمک های مالی پادشاه عربستان و مداخله در امور داخلی بحرین نمونه هایی از همگامی دو کشور در تحولات منطقه را نشان می دهد. از سوی دیگر گرچه دیدگاه دو کشور در اوایل بروز انقلاب ژانویه 2011 در مصر تفاوت هایی با همدیگر داشت، ولی در وضعیت موجود عربستان – ترکیه دیدگاه مشترکی نسبت به تحولات مصر دارند.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: ترکیه و عربستان هر دو از متحدان آمریکا در خاورمیانه هستند و روابط بین المللی ویژه ای با غرب دارند. در این حال به نگاه شما نقش و نگاه آمریکا به همکاری ها و همگرایی های ترکیه و عربستان در حوزه خاورمیانه چیست ؟

پس از سرنگونی متحدان نزدیک امریکا در منطقه خاورمیانه و به خطر افتادن امنیت اسراییل به تبع آن ، غرب تلاش های مشخصی را برای ایجاد محور جدید با مشارکت ریاض – آنکارا و تل آویو آغاز نموده است. در این میان برای محقق شدن اهداف امریکا در منطقه همسویی و همکاری ترکیه و عربستان اصل اساسی است. امریکا تلاش دارد که از ظرفیت های سیاسی و اقتصادی ترکیه و عربستان برای بسط نفوذ خویش و تثبیت اوضاع منطقه ای استفاده کند. در این میان پس از تشدید اوضاع سیاسی سوریه و حمایت ایران از این کشور ، باعث شده است که امریکا به نوعی در صدد احیای مجدد تز پیشین و دو ستونی نیکسون در منطقه خاورمیانه باشد. در تز جدید ستون نظامی آن بر عهده ترکیه و مالی نیز به عربستان واگذار شده تا همکاری دو کشور زمینه ساز حفظ منافع راهبردی غرب در منطقه باشد.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش ایران را در هر گونه همگرایی و یا واگرایی ترکیه و عربستان چگونه قابل تحلیل و بررسی قرار می دهید ؟

ایران – ترکیه به عنوان دو همسایه نزدیک در سالهای اخیر همکاری های گسترده ای را در زمینه های سیاسی– اقتصادی با هم داشته اند و شاهد تعمیق این روابط هم بودیم. نقشی که آنکارا به عنوان میانجی در مذاکرات ایران و گروه 1+5 انجام می دهد جایگاه سیاسی ترکیه را در منطقه ارتقا بخشیده است. از سوی دیگر ترکها به منابع نفتی کشورمان برای تامین انرژی خود نیاز دارند. با این وجود ، بروز اختلاف میان ایران – ترکیه بر سر چگونگی برخورد با موضوع ناآرامی های سوریه واگرایی تهران – آنکارا بر عکس همگرایی آن با ریاض را در پی داشته است. همچنین اختلاف عمیق دو کشور در مورد خواست مقامات ترکیه از ایده سرنگونی بشار اسد که در قالب حمایت مالی و رسانه ای برای تداوم تنش برغم قبول طرح شش ماده ای کوفی عنان از سوی بشار اسد صورت می گیرد بر پیچیدگی این روابط افزوده است. در این بین ریاض نیز با اطلاع از این موضوع تلاش می کند ضمن همراهی بیشتر با سیاست های منطقه ای آنکارا از شرایط موجود برای پیشبرد اهداف و سیاست های ضد ایرانی خود استفاده کند.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: سعودی ها بطور گسترده ای در ترکیه سرمایه گذاری کرده اند. در این حال متغیر اقتصاد چه نقشی در روابط کنونی ترکیه و عربستان دارد ؟

عربستان سعودی ترکیه را برگه ای مهم برای توسعه سیاست های منطقه ای خویش می بیند که با تشریک مساعی بیشتر با این کشور می تواند به تقویت منطقه ای خود منجر شود ، بطوریکه می توان گفت بخشی از نفوذ ترکیه در منطقه نیز ناشی از حمایت های مالی ریاض است  ترکیه از دیدگاه مقامات سعودی به عنوان کشور قدرتمند و غیر قابل اجتناب پذیر شناخته می شود. ترکیه نیز نیاز خود را در داشتن روابط گسترده اقتصادی با عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس می بینند و با استفاده از اعتبار ریاض درمنطقه برای کسب امتیازات اقتصادی بیشتر تلاش می کند. وجود ذخایر عظیم نفتی در عربستان و دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس آنکارا  را به سرمایه گذاری وگسترش همکاریهای راهبردی وا می دارد. بنابراین ترکیه برای تامین نیازهای نفتی خویش وحفظ رشد و توسعه به عربستان نیازمند است و در واقع ترکیه در راستای به اهداف خود در قالب دکترین عمق استراتژیک و ملاحظات اقتصادی وسیاسی تلاش میکند تا به عربستان نزدیک شود. با توجه به اینکه ایران و عربستان در جهان عرب بعنوان دو رقیب عمل می کنند مقامات سعودی با توجه به روابط دوستانه تهران- آنکارا برغم اختلاف درمورد سوریه می خواهند از تمام ابزار های موجود ازجمله توان مالی و نفتی برای برهم زدن روابط دو همسایه وکنتر ل قدرت ایران استفاده کنند.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به دیدار اخیر اردوغان از عربستان سعودی چه پیامدهای را می توان برای روابط و همکاری دو کشور در کوتاه مدت و بلند مدت دید ؟

بخشی از سفر اردوغان به ریاض برای بررسی تحولات منطقه به ویژه سوریه پس از قبول آتش بس از سوی بشار اسد و مخالفان و افزایش هماهنگی ها در این زمینه انجام شده است. در این بین ادامه همگرایی بیشتر آنها در موضوعات مشخص می تواند بر تحولات منطقه هم اثرگذار باشد. در این میان هر دو کشور به نوعی خواهان برهم خوردن و ناکام ماندن طرح کوفی عنان و تشدید اوضاع سیاسی سوریه اند ، چرا که تثبیت اوضاع در سوریه به مصلحت و منافع دو کشور نیست.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آینده روابط همگرایانه و یا واگرایانه ترکیه و عربستان به چه متغیرها و عواملی بستگی دارد ؟

 درحال حاضر و در پی تحولات جهان عرب رقابتی بین ریاض و آنکارا مشاهده نمی شود و نقطه اتکا و تفاهم دوکشور بحث مخالفت وتغییر حکومت بشار اسد درسوریه است. ولی به رغم این اشتراکات اختلاف نظر های هم میان این دوکشور می توان متصور بود. ترکیه در دوره اخیر به رهبری اردوغان الگوی یک دولت اخوانی است. تمام اختلافاتی که بین اخوانی ها و سلفی ها مورد حمایت عربستان سعودی در مصر، اردن ، لبنان و سوریه وجود دارد در آینده می تواند در روابط دوکشور ظهور و بروز پیدا کند. حمایت ترکیه از اسلامگرایان میانه رو واقبال انقلابیون درشمال آفریقا درتضاد کامل باسیاست های منطقه ای عربستان قرار دارد. البته باید گفت در راستای تز عمق استراتژیک داود اوغلو نگاه چندگانه ای درسیاست خارجی وجود دارد و  مقامات ترکیه هوشمندانه از فرصتهای منطقه ای برای کسب منافع سود می برند. در واقع براساس سیاست عمل گرایانه ترکیه درمنطقه تنها چیزی مهم منافع ملی است نه پایبندی به عربستان یاایران. البته دوالسیم موجود در سیاست خارجی ترکیه یعنی اتحاد با عربستان و غرب برای سرنگونی بشار اسد و بی تفاوتی به سرکوب مردم بحرین  می تواند برای آنکارا چالش زا باشد، چرا که ترکیه به عنوان داعیه دار دموکراسی در منطقه نمی تواند نسبت به این قیام های گسترده مردمی بی تفاوت باشد و در صورت ادامه سیاست های دوگانه آنکارا نسبت به این قیام ها ، احتمال بروز اعتراض های داخلی دور از ذهن نیست.

Share