مهر ۲۴, ۱۴۰۰ – ۶:۰۸ ق.ظ |

مریم خالقی نژاد
تحلیلگر روابط بین الملل و مسائل منطقه ای
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC
پنجمین انتخابات پارلمانی به عنوان اولین انتخابات زودهنگام عراق در تاریخ دهم اکتبر روز یکشنبه برگزار گردید در این انتخابات …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, خاورمیانه, عربستان, گزیده ها, مقالات

رویکرد عربستان سعودی در چالش با ژئوپلیتیک شیعه

نگارش در دی ۳, ۱۳۹۸ – ۶:۰۵ ق.ظ
Share

مریم وریج کاظمی

پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک

مرکز بین المللی مطالعات صلح IPSC

تصور این است کمک مالی که عربستان سعودی طی سالها  به سوریه می کرد صرفا حمایتهای بشر دوستانه بوده در حالیکه ایجاد توازن قدرت با مصر را مدنظر قرار داشته و یا حمایتی که از مسلمانان کرانه غربی و نوار غزه می کند تنها هدفش تضعیف سازمان آزادی بخش فلسطین است، همینطور در مورد الجزایر نیز صرفا در جهت روی کار آمدن گروههای خاص که کارایی برهم زدن موازنه قدرت را دارند در نظر می گیرد. از این رو حمایتهای مالی عربستان سعودی مانعی در جهت دموکراتیزه شدن کشورهایی است که از اهمیت استراتژیک برخوردارند.

آشکار است که نفع اصلی از این سیاست تنها شامل حال غربی ها می شود. از این رو تنها کشوری که در خاوربزرگ بیشترین سود را برای ایالات متحده امریکا و غرب دارد عربستان سعودی است. بی دلیل نیست که عربستان سعودی از نظر مسائل حقوق بشری تحت فشار قرار نگیرد و آزادی عمل بیشتری را در متشنج کردن فضای پیرامونی خود داشته باشند. اما حمایت خارجی از آل سعود تا زمانی ادامه می یابد که این خاندان بی چون و چرا در راستای منافع غرب عمل نمایند و اگر یک آلترناتیو ظهور کند بی درنگ حکومت آل سعود تغییر خواهد کرد.

کارشناسان مسائل استراتژیک معتقدند که شاید عراق آلترناتیوی برای عربستان سعودی باشد و بر روی همین اصل ریاض از برپایی امنیت در عراق خشنود نیست. امنیت واقعی در عراق به منزله زنگ خطری برای خاندان سعودی است. چرا که عراق دارای ذخایر غنی از نفت و گاز است و تاکنون بهره برداری موثری از آن به دلیل ناامنی و جنگ های پی در پی صورت نگرفته است.عراق می تواند در راستای صدور نفت از عربستان سعودی پیشی بگیرد. ولی در حال حاضر به دلیل فرسوده بودن سیستم های استخراج و عدم سرمایه گذاری در بخش انرژی و همچنین بالا بودن مصرف داخلی و ناامنی شدید امکاناتش کم شده است.

در پادشاهی عربستان سعودی یک الگو پیچیده ای از روابط اجتماعی حاکم است که بر اساس آن هر فرد به اجتماع سیاسی و پیچیده مرتبط است که کانون این اجتماع را قبیله تشکیل می دهد. گرچه در سالهای اخیر یکجانشینی و نوگرایی توسعه نیافته را برای خود را حفظ کردند ولی ارزشهای قبیله گرایی نقش مهمی دارند؛  روی همین اصل قبیله نسبت به هویت فراقبیله ای قویتر عمل می کند.  مردم عربستان یک تجربه تناقض آمیزی از گذار یک زندگی سنتی به زندگی مدرن را دارند که اکنون این دوران گذار را به رهبری محمد بن سلمان طی می کنند. برای بن سلمان پرداختن به هژمون منطقه ای و به چالش کشیدن رقیب سنتی و قدیمی یعنی ایران گامی موثر در تثبیت پایه های حکومت آل سعود به شمار می آید ؛ او به خوبی آگاه است که برای تحکیم بنیادهای حکومت عربستان و برتری منطقه ای و اعتبار بخشیدن به هویت جمعی و ملی کشورش به چالش کشیدن تفکرات ژئوپلیتیکی ایران در محدوده هلال شیعی مهم است.

اشتیاق عربستان سعودی به اضمحلال تفکر ژئوپلیتیکی شیعه (هلال شیعی) را می توان در حمایتهای مالی و معنوی  به گروههای مشاهده کرد که  درصدد برهم زدن نظم منطقه ای هستند و هر چه منطقه پرآشوب باشد ساختار هویتی آنان نیز از ثبات بیشتری برخوردار میشود. از این رو چاه های نفت عربستان مخزنی بی انتها از دلارهای امریکایی را نصیب گروههای  مخالف با سیاستهای شیعی ایران کرده است.

از سوی دیگر پژوهشگران معتقدند خطر هلال شیعی؛ هلالی که از جبل عامل آغاز شده و پس از درنوردیدن بین النهرین و سواحل خلیج فارس به ویژه مناطق نفت خیز شرق عربستان سعودی و فلات ایران تا قلب کوههای خراسان بزرگ ادامه می یابد؛  که از سوی دستگا ههای سیاسی و تبلیغاتی ایالات متحده  امریکا تبلیغ میشوند، در حقیقت به منظور ایجاد هراس در بین حکومتهای منطقه و مردم سنی مذهب است. از این طریق،ایالات متحده امریکا قصد دارد عربستان سعودی و هم پیمانهایش را برای دفع این خطر موهوم بسیج کند.

دکتر پیروز مجتهدزاده ( استاد ژئوپلیتیک) معتقد است که هدف این توطئه آشکار یعنی بکارگیری مفهوم هلال شیعی، عبارت است از:  معرفی یک هلال ژئوپلیتیک که از ایران و به رهبری ایرانیان آغاز میشود، عراق و سوریه را در بر میگیرد و به حزب ا.. در لبنان و حماس در فلسطین پایان می یابد. این مجموعه تخیلی که توطئه گران شکل جغرافیایی آن را هلال مانند فرض و ترسیم کرده اند و به گفته ملک عبدا..، پادشاه اردن، بزرگترین منابع سوختی فسیلی جهان از تنگه هرمز تا دریای کاسپین را در اختیار دارد، میخواهد از راه گسترش عملیاتی مانند عملیات حماس و حزب ا..، بر جهان اسلام برتری گرفته، اسرائیل را نابود کند. قرارگیری شیعیان در مناطق حساسی که بیشترین انرژی فسیلی و به ویژه نفت را دارا است و تقابل آنها با غربیها و جریان های رادیکال اهل تسنن همچون وهابیها در عربستان سعودی سبب شده تا زمینه های ژئوپلیتیکی برای آفرینش مفاهیم جدید سیاسی توسط بازیگران درگیر در منطقه فراهم گردد.  از سوی دیگر ایالات متحده با درک وضعیت خاص خاوربزرگ و نیاز شدید به انرژی نفت و کنترل بر این انرژی نیز و در دست گرفتن نبض اقتصادی کشورهای اروپایی، چین، ژاپن و هند، همواره می کوشد حضور خود را در منطقه به ویژه حوزه خلیج فارس حفظ کند.  این امر سبب میشود ایالات متحده به دنبال راهکاری برای مشروعیت بخشی به حضور دائم خود در منطقه باشد. در نتیجه این کشور همواره در پی رصد زمینه های ژئوپلیتیکی بحران زا در منطقه و استفاده از آن ها برای لزوم حضور خود است.

بنابراین، تقابل بین شیعیان و وهابیها و سایر گروه های سلفی که امروزه هدایت فکری-  سیاسی بسیاری از اعراب را در دست گرفته اند و نیز تقابل شیعیان با ایالات متحده امریکا و انقلابی بودن آنها و نیز استقرار شیعیان در مراکز و مناطق نفت خیز و هراس امریکا از این وضعیت، باعث شده تا این بار دست به مفهوم سازی در جهت کنترل تشیع از یک طرف و در واقع مشروعیت بخشیدن به حضور دائم خود از طرف دیگر بزند و به معرفی هلال شیعی و خطر اتحاد شیعیان در قالب این هلال برضد غربی ها و سنی ها بپردازد. 

حال چنین تصوری هرچند تخیلی از واژه هلال شیعی توانسته تحولات فراوانی در ابعاد سیاسی و اجتماعی- اقتصادی برای منطقه به بار آورد و عربستان سعودی نیز از این گفتمان در جهت هم سو کردن جهان سنت و قدرت نمایی و تثبیت خود به عنوان رهبر جهان اسلام در پی منفعت منطقه ای و بین المللی باشد.

با این تفاسیر عربستان سعودی به خوبی درک کرده است که برای بالا بردن وجه ملی و منطقه ای خود علاوه بر داشتن ثروت طبیعی ، سرمایه های ایدئولوژیک( همانند آنچه که در ایران وجود دارد) نیز مهم هستند که می تواند وابستگی های فکری مشترک با کوشش بر حفظ تمامی ارزشهای کسب شده در طول تاریخ چه در باب زبان یا فرهنگ و هنر هدایت نماید. از این منظر عربستان سعودی می تواند بحران هویتی که تهدیدش می کند به سوی نظم قابل قبول مورد تایید کلیه اقوام مستقر در سرزمین نجد و حجاز  هدایت کند. از این رو به چالش کشیدن تفکر ژئوپلیتیک شیعه در فضای هلال شیعی از اولویت های اصلی سیاست خارجی سعودی ها می باشد.

کلید واژگان: ژئوپلیتیک شیعه، هلال شیعی ، ایران، عربستان سعودی،  مریم وریج کاظمی.

Share