شهریور ۱۷, ۱۴۰۰ – ۶:۵۴ ق.ظ |

ما هشدار می دهیم که برسمیت شناختن حکومت ضد اسلامی طالبان از سوی دولتها و نهادها، لکه ننگی برای آنها خواهد بود و انها شریک جنایات طالبان در تاریخ و افکار عمومی جهانیان شناخته خواهند …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » تركيه, مقالات, مقالات تحلیلی

دستاوردها وچالش های شورای کشورهای ترک‌زبان و نقش برادر بزرگتر ترکیه

نگارش در شهریور ۱۲, ۱۳۹۲ – ۱۰:۴۵ ب.ظ
دستاوردها وچالش های شورای کشورهای ترک‌زبان و نقش برادر بزرگتر ترکیه
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

 

 

بیان رخداد:

سومین نشست شورای کشورهای ترک‌زبان با حضور قزاقستان، قرقیزستان، آذربایجان و ترکیه روز جمعه (25 مرداد) با امضای بیانیه مشترک در قبله جمهوری آذربایجان پایان یافت. این نشست با حضور رؤسای جمهور چهار کشور عضو و با امضای بیانیه مشترک پایان یافت و جدا از تایید مقام ناظر شورای کشورهای ترک‌زبان به دفتر شورای کشورهای ترک‌زبان دستور داده شده که مطابق با این تصمیم شرکت هیئت‌های رسمی در جلسات و نشست‌های منطقه‌ای و بین‌المللی این سازمان را تامین کند. همچنین در بیانیه اخیر قبله به مساله تمدید مدت فعالیت دبیر شورا و لزوم حل هرچه سریع تر مساله مناقشه قره باغ به شکلی عادلانه تاکید شده است. ضمن اینکه در نشست وزرای خارجه کشورهای عضو شورای کشورهای به اصطلاح ترک‌زبان دورنمای فعالیت شورا و مسائل مربوط به تقویت روابط کشورهای عضو در عرصه‌های مختلف مورد بحث و بررسی این کشورها قرار گرفت .در این نوشتار با نگاهی به دستاوردهای و رویکردهای این شورا به و چالشها و چشم انداز نقش آن می پردازیم:

واژگان کلیدی: سومین نشست شورای کشورهای ترک‌زبان، نقش برادر بزرگتر ترکیه، شورای کشورهای ترک‌زبان ترکیه و شورای کشورهای ترک‌زبان ، دستاوردهای شورای کشورهای ترک‌زبان، چالش های شورای کشورهای ترک‌زبان

 

 

تحلیل رویداد:

دستاوردها و تلاش های شورای همکاری

در واقع اندیشه سازمان یابی کشورهای ترک زبان با هدایت و مدیریت ترکیه از اوایل دهه 1990 ایجاد شد و در ادامه پس از  پیشنهاد قزاقستان کشورهای ترک زبان به شورای همکاری بدل گردیدند و این گردهم آیی ها بار سیاسی به خود گرفت. اجلاس نخست این شورا در سال 2011 در آلماتی قزاقستان و اجلاس دوم سال 1012 در بیشکک برگزار شد. در واقع شورای همکاری های کشور های ترک زبان با هدف افزایش ارتباط و همکاری کشور های ترک زبان و تامین ثبات و امنیت در منطقه توسط رهبران آذربایجان، ترکیه، قزاقستان و قرقیزستان تشکیل شد و دبیرخانه دائمی آن هم در استانبول ترکیه ایجاد گردید. در همین راستا اگر نگاهی به رویکردها و دستاورهای این شورا در سالهای گذشته داشته باشیم باید گفت نخست این شورا  تلاش کرده است تا با گردهم آوری کشورهای ترک زبان در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و آناتولی در سطح نخست میزان همکاری های فرهنگی و اقتصادی بین اعضا را افزایش دهد.  چنانچه در دومین نشست شورای همکاری کشورهای ترک در مورد پرچم مشترک شورای همکاری ، تاسیس آکادمی مشترک ترک، ایجاد سازمان مشترک میراث فرهنگی و تاریخی ترک به توافق رسیدند و عملا  با تکیه بر میراث ترکی، فرهنگ ترکی و اویغوری و همچنین نزدیک کردن هر چه بیشتر زبانهای مختلف ترکی اعضا به همگرایی های بیشتر بین کشورهای ترک زبان در منطقه کمک کردند. در همین حال در بعد دیگری از آنجا که شورای همکاری ترک زبانان نخستین نهاد سیاسی ـ اقتصادی است با ماهیت منطقه‌ای در سطح کشورهای ترک است کشورهای عوض این سازمان تلاش می کنند تا با همگرایی بیشتر اقتصادی تبادل تجاری و بازرگانی بین اعضا را بالابرند. چنانچه در اجلاس های این کشورها موضوعات و محورهایی از جمله تاکید بر همکاریهای  اقتصادی تجاری و ترانزیتی بین کشورهای عضو و همکاریهای تجاری ترانزیتی و همکاری در جایگاه بالایی قرار دارد. به عنوان نمونه  توافق در مورد ایجاد گروه کاری برای تعمیق همکاری‌های گمرکی بین این کشورها، لزوم تشویق استفاده از مکانیسم عملیات ساده صادرات و واردات، افزایش  مبادلات کالا بین این کشورها در اجاس اخیر مورد توجه بوده است.

دوم اینکه در واقع جدا از نقش اندیشه هایی چون پان ترکیسم و پان تورانیسم در تشکیل این شورا کشورهای عضو بویژه ترکیه و  جمهوری آذربایجان بیش از سایر اعضا درصدد تقویت و گسترش همکاری های درون شورایی اعضا از  همکاری ها و تبادلات فرهنگی اقتصادی به بعد سیاسی امنیت و همچنین نظامی هستند. در این راستا از یک سو تلاش می شود تا با دعوت به توسعه همکاری‌های مشترک کشورهای ترک‌زبان و تامین روابط این شورا با سازمان‌های بین‌المللی سیاست خارجی و منطقه‌ای این اتحادیه را معرفی  ‌کنند و تلاش هایی افزون در راستای همکاری با مجامع و سازمان های بین المللی در پیش گیرند.  از سوی دیگر هم تلاش شده است تا روابط و همکاریهای امنیت و نظامی کشورها ی عضو در قالب همکای های امنیتی چون فروش سلاح از ترکیه به آنها و برگزاری رزمایش های دو جانبه و چند جانبه گسترش یابد. چنانچه هر چند هنوز شورا تا همکاری ها و همگرایی های امنیتی و نظامی گام هایی بسیاری فاصله دارد اما در چند سال گذشته طرح هایی چون تشکیل ارتش مشترک کشورهای عضو ، افزایش حضور نظامی ترکیه در کشورهای دیگر عضو و… نیز مورد بررسی و طرح اعضا قرار گرفته است.

 

چالشها شورای همکاری کشورهای ترک زبان

هر چند رهبران شورای همکاری ترک زبان از قدرتمندتر شدن شورای همکاری کشورهای ترک زبان در آینده سخن گفته اند، اما این شورا چالش های گسترده ای فراروی خود دارد. نخست اینکه ایفای نقش برارد بزرگ تر ترکیه در بین کشورهای ترک زبان و همچنین داخل شورا مخالفانی دارد. در واقع ترکیه بعد از فروپاشی شوری در دهه نود با هدایت سران کشورهای منطقه در قالب نشست های مختلف  در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز  تلاش کرد با افزایش حضور و نفوذ همه جانبه خود در کشوهای ترک زبان آسیای میانه و قفقاز و تاکید بر عنصر مشترک قومی و زبانی نوعی رهبری ترکی خود و نقش برادر بزرگ کشورهای ترک زبان را به عهده گیرد. این تاکید حتی در دوره اسلامگرایان عدالت و توسعه نیز مورد توجه بود و از این امر به منزله تقویت بازیگری منطقه ای در چارچوب شورای همکاری کشورهای ترک زبان و افزایش قدرت ترکیه در قالب تئوری عمق استراتژیک بهره برده شده است. این امر در حالی است که این رویکرد ترکیه با سیات خارجی ازبکستان( به عنوان مدعی رهبری منطقه ای در آسیای مرکزی) و ترکمستان همخوان نیست و دو کشور عضو اصلی شورا نگردیده اند. در بین کشورهای عضو کنونی شورا هم نیز به نظر میرسد قزاقستان چندان به ایفای نقش برادر بزرگی ترکیه نگاه مثبتی نداشته باشد. دوم اینکه اقلیت های داخلی کشورهای عضو همچون کردها در ترکیه، روس ها در قزاقستان و لزگی ها و تالش ها در آذربایجان چندان با حضور و توجه گسترده اعضا در قالب این شورا موافق نیستندو آن را مخالفن منافع خود ارزیابی میکنند. سوم اینکه در واقع هر چند تشکیل چنین شورایی مبتنی بر اندیشه ای سیاسی و قوم گرایانه پان ترکی است و رویکردهایی چون پشتیبانی از تقویت و گسترش پیوندهای فرهنگی، پرچم مشترک ، آکادمی مشترک ترک، ایجاد سازمان مشترک میراث فرهنگی و تاریخی ترک مورد توافق اعضا بوده است اما چالشهایی چون نبود زبان معیارو  نیاز به مترجم برای ارتباط بین اعضا با ذات تشکیل شورای کشورهای ترک زبان ناهمخوان است. چهارم اینکه  یکپارچگی جغرافیایی مناسبی بین اعضا (از چهار کشور عضو شورا دو کشور در آسیای مرکزی و در شرق دریای کاسپین و دو کشور دیگر در آسیای صغیر در قفقاز  و آناتولی قرار دارند). وجود ندارد. یعنی جدا از مرز کوچک ترکیه با نخجوان عملا ترکیه دسترسی زمینی و مناسبی به این کشورها ندارد. پنجم اینکه هر چند تلاش های برای افزایش همکاری های اقتصادی فرهنگی و سیاسی بین کشورها انجام گرفته اما از  قدرت لازم برای ایجاد پیوند برخوردار نیست و نوع نگاه کشورها به عضویت در آن هنوز نتوانسته بسترهای همگرایی را در بین اعضا ایجاد کند. به عنوان نمونه در حوزه اقتصادی و مبادلات مالی تنها شش درصد مبادلات خارجی قزاقستان بین قزاقستان و دیگر کشورهای عضو است. ششم آنکه هر چند شورای همکاری ترک زبان در حال تقویت نقش منطقه ای و شناسایی خود به عنوان شورایی تاثیرگذار است اما هر گونه افزایش نقش و ایفای نقش های سیاسی، امنیت و  نظامی بیشتر در قالب این شورا موجب افزایش مخالفت های منطقه ای با آن می گردد. چنانچه اکنون نیز همکاری اعضا این شورا با مخالفت های پنهان و پیدای روسیه و چین روبرو است و گسترش نقش و توجه بنیادین تر به مسائلی چون پان ترکیسم، ترک گرایی می تواند واکنشهایی بیشتر از سوی روسیه، ایران و چین و حتی افغانستان را موجب گردد.

 

چشم انداز نقش:

در شرایط کنونی هرچند شورای همکاری ترک زبانان رویکرد و  جهت گیری های قوم گرایانه ای داشته است، اما در شرایط کنونی شورا کوشش کرده است تا با در نظرداشتن حساسیت های منطقه ای بیشتر به هم گرایی ها و همکاری های تجاری اقتصادی و فرهنگی بپردازد. در این حال اگر رویکردهای قوم گرایانه این شورا پررنگ گردد این شورا در همکاری خود با کشورهایی مانند ایران، چین و روسیه با چالش های افزون روبرو خواهد شد. این در حالی است که دو عضو این شورا یعنی قزاقستان و قرقیزستان در شانگهای هم حضور دارند و نفوذ بالای روسیه در آنها می تواند شکاف عمده ای را در این شورا ایجاد کند. در این شرایط هر گونه توجه افزون شورا به مباحث و همکاری های امنیتی نظامی می تواند جدا از خطراتی برای قدرت های رقیب منطقه ای چون ایران، چین و روسیه موجب واکنشهایی بیشتری بر ضد این شورا و ترکیه و بروز واگرایی ها در داخل شورا  شود.

 

 

Share