June 28, 2022 – 4:16 am | Comments Off on بررسی وضعیت و آینده بحران در اوکراین، اهداف روسیه و سناریوهای پیش رو

معصومه محمدی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حمله نظامی روسیه در اوکراین، یک رویداد تاریخی و جهانی است که نشان‌دهنده آخرین اقدام مدعی هژمون جهانی پس از جنگ سرد و آغازگر دورانی جدید در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خلیج فارس, عربستان, گفتگو

درگیری در هرم قدرت عربستان و احتمال انتقال قدرت – گفتگو با دکتر محمد مهدی مظاهری

نگارش در August 26, 2013 – 7:19 am
درگیری در هرم قدرت عربستان و احتمال انتقال قدرت  – گفتگو با دکتر محمد مهدی مظاهری
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

هفته‌نامه المنار چاپ فلسطین  اخیرا در گزارشی از نگرانی آمریکا از اوضاع داخلی عربستان و احتمال بروز درگیری خونین بر سر قدرت در درون آل‌سعود و سناریوهای مطرح در خصوص ولیعهد و شاه سعودی خبر داد. در این حال به نظر میرسد عربستان درآستانه ورود به مرحله مهمی از مراحل تاریخ خاندان حاکم به سر می برد و از بین این سناریوهای مطرح برای جلوگیری از بروز درگیری ها درون این خاندان، سناریوی مربوط به انتخاب ولی عهد از نسل تقریبا جوان و کناره گیری سلمان بن عبدالعزیز ولی عهد کنونی به اختیار خود و گشودن زمینه برای رسیدن ولیعهد جدید به راس هرم قدرت است. همین امر موجب شد تا گفتگویی با دکتر مظاهری استاد دانشگاه و کارشناس ارشد روابط بین اللمل برای تعیین چگونگی سهم جناح ها در ریاض و آینده سهم بندی جناح ها در عربستان داشته باشیم.

واژگان کلیدی: درگیری در هرم قدرت در عربستان، احتمال انتقال قدرت در عربستان، انتقال قدرت در عربستان ، هرم قدرت در عربستان، انتقال بین نسلی قدرت

مرکز بین المللی مطالعات صلح:  در سوال نخست تقسیم و چگونگی سهم بندی جناح ها در هرم قدرت عربستان در شرایط کنونی چه تفاوتی با چند سال گذشته داشته است؟

روند تقسیم و انتقال قدرت در عربستان سعودی ظرف نیم قرن گذشته مبتنی بر همان میراث ملک عبدالعزیز و توصیه او مبنی بر انتقال قدرت به برادران به جای فرزندان است این سنت سیاسی علی رغم تداوم و حفظ ثبات سیاسی در سالهای اخیر مواجه با برخی چالشها شده است که عبارتند از:

نخست بالارفتن  سن نسل دوم این خاندان و در نتیجه کوتاه شدن عمر ریاست آنهاست برای نمونه می توان به از دست دادن دو ولیعهد ظرف چند سال اخیر اشاره کرد در شرایط فعلی نیز پادشاه عربستان در آستانه 90 سالگی  قرار دارد این امر منجر به نوعی احساس عدم ثبات و تداوم می شود

نکته دوم تکثر نوادگان و نسل سوم سعودی ها و قدرت یابی آنهاست. این امر خطر عمده ایی در مقابل ثبات تمرکز و یکپارجگی قدرت ایجاد میکند. بویژه که این سنت انتقال قدرت به برادران مانع از صعود آنها به راس قدرت سیاسی است

نکته سوم تحولات اجتماعی درون جامعه عربستان و تحولات سیاسی منطقه ایی است که ضرورت اصلاحات و گشایش سیاسی و اجتماعی را بیش از پیش عیان میسازد. این در حالی است که اصلاحات ملک عبداله با موانع جدی مواجه شده است و از سرعت لازم برخوردار نیست.

مجموعه این عوامل نوعی کشمکش قدرت را شعله ور می کند و چشم انداز ضعیفی از بی ثباتی سیاسی را نشان می دهد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در شرایط کنونی  سهم  جناح  تندرو در قدرت عربستان چگونه است و در چه حوزه هایی این حضور بیشتر و پررنگ تر است؟

جناح تندرو مذهبی و محافظه کار عربستان بیشتر در نهادهای قضایی و مذهبی و قانونگذاری مستقر هستند و مانع از اصلاحات سیاسی و اجتماعی عمیق می شوند. آنها در شرایط فعلی دست بالا را در قدرت ندارند بوِیژه با از دست دان ولیعهد محافظه کار، امیر نایف موقعیت آنها تضعیف شده است، اما آنان همچنان این قدرت را دارند که اصلاحات ملک عبداله را کُند کرده و جلوی مشارکت و حضور زنان را در عرصه های اجتماعی و سیاسی بگیرند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نسبت و قدرت جناح های داخلی عربستان سعودی در رابطه با امریکا چگونه قابل ارزیابی می گردد؟

ایالات متحده به طور طبیعی از جناح میانه رو تر و اصلاح طلب تر در عربستان حمایت میکند، شخصیت هایی مانند بندر بن سلطان، طلال بن عبدالعزیز و شاهزاده مقرن و در راس آنها ملک عبداله میتوانند مورد توجه بیشتر آمریکا باشند و در مقابل، جناح تندرو مذهبی فاصله بیشتری از آمریکا دارند. اما این امر تا مادامی که بی ثباتی سیاسی و خلاء قدرت در عربستان رخ ندهد در حد یک ترجیح و گرایش سیاسی متعارف باقی خواهد ماند و ایالات متحده  تمایل و توانی برای مداخله از خود نشان نخواهد داد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: مهمترین چهره  ها و شخصیت های جناح های میانه رو  اصلاح طلب در عربستان شامل چه کسانی است؟

در درون پادشاهی عربستان دو جریان اصلاح طلب وجود دارد: نخستین جریان ملک عبدالله است که رهبری جریانی را دارد که معتقد به اصلاحات با توجه به ویژگی‌های داخلی، سنتهای قبیلگی و مذهبی حاکم بر عربستان و جایگاه این کشور در جهان است و در حال حاضر دست بالا را در ساخت قدرت در عربستان دارد و اصلاحات محدودی را با شیب بسیار کُند به معرض اجرا گذاشته است

گروه دوم جریان اصلاح طلبی است که افرادی مانند بندربن سلطان و طلال بن عبدالعزیز رهبری آن را به عهده دارند و خواستار اصلاحات رادیکال تر با رویکرد لیبرالی است. این جریان بیشتر در میان شاهزادگان نسل سوم سعودی ها که دارای تحصیلات آکادمیک در غرب هستند دیده می شود

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در یک سال گذشته طرح هایی مبنی بر تغییر دادن امیر سلمان ولی عهد تا تاج و تحت پادشاه سالخورده و بسیار بیمار مد نظر بوده  است این طرح ها تا چه میزانی میتواند مد نظر قرار گیرد؟

در جامعه عربستان علی رغم فقدان سازکارهای حقوقی روشن، مدرن و مدون؛ عرف ها و سنت های قبیلگی و تاریخی وجود دارد، که به مثابه سیمان اجتماعی استحکام جامعه را حفظ و تداوم و ثبات سیاسی را تضمین میکند. اگر چه تحولات اجتماعی و سیاسی جامعه و تنازعات قدرت این پیوندهای اجتماعی و سنت های قبیلگی را لرزان تر کرده است، اما به نظر نمی رسد هنوز ساخت سیاسی و اجتماعی عربستان آمادگی تحولات رادیکال را داشته باشد. از سوی دیگر یکپارچگی قدرت و انحصار آن در دست آل سعود مانع گسست ها و منازعات رادیکال می شود. بنابراین انتظار می رود عربستان دست کم ظرف یک دهه آینده همچنان بدون تنش های رادیکال انتقال قدرت را تجربه کند. اما خطر ستیز و بی ثباتی سیاسی در عربستان هنگامی رخ خواهد نمود که ضرورت انتقال بین نسلی قدرت اجتناب ناپذیر شود یعنی فرزندان عبدالعزیز دیگر در صحنه نباشند و قدرت بخواهد به نسل سوم منتقل شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: روند تغییرات در عربستان شامل تاج و تخت پادشاهی و پست ولایت عهدی خواهد بود و آمریکا که از وضعیت خاندان حاکم در ریاض نگران است از امیر مقرن بن عبدالعزیز معاون دوم در دولت سعودی برای برعهده گرفتن ولایت عهدی حمایت می کند . این طرح تا چه میزانی می تواند جدی باشد؟

نگاه آمریکا به عربستان تداوم نگرش دوران جنگ سرد و همواره مبتنی بر اولویت ثبات داخلی، جریان نفت و تامین امنیت منطقه در مقابل اصلاحات سیاسی و حقوق بشر بوده است سیاستی که در دوران جنگ سرد ایالات متحده در بسیاری از مناطق جهان از خاور دور تا امریکای لاتین اجرا میکرد اما پس از جنگ سرد آنها را رها کرد. اما در مورد عربستان،  گویی علی رغم جدایی ایران، سیاست دو ستون نیکسون همچنان پابرجاست

در دوره کوتاهی پس از 11 سپتامبر امریکا فشار بر عربستان را برای اصلاحات افزاش داد. اما اندکی بعد با مقاومت سرسختانه عربستان در مقابل آمریکا در عراق و حمایت از القاعده، آمریکا بتدریج به بازسازی روابط خود با عربستان پرداخت و در جریان بهار عربی که عربستان اقدام به ارسال نیرو به بحرین کرد و تبدیل به مأمن دیکتاتورهای منطقه شد، آمریکایی ها هرگز واکنشی جدی نشان نداند. بنابراین گرچه ممکن است ایالات متحده ترجیحاتی در بین نیروهای سیاسی در عربستان داشته باشد، اما خلیج فارس،ثبات سیاسی و جریان نفت اولویت منافع آمریکا هستند  و مادامی که خلا قدرت و خطر بی ثباتی وجود نداشته باشد، در تحولات داخلی عربستان، آمریکا ناظری بیش نخواهد بود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: بندر بن سلطان سفیر پیشین در شرایط کنونی چه نقشی در هرم قدرت عربستان دارد ؟

بندر بن سلطان یکی از شناخته شده ترین و برجسته ترین شخصیت های سیاسی عربستان در سطح بین المللی است و روابط بسیار نزدیکی با ایالات متحده دارد. اگرچه وجود شایعاتی مانند طراحی یک کودتا، بیماری وی و نیز مرگ پدر ولیعهدش منجر به کاسته شدن قدرت او شده است؛ با این حال قرار گرفتن او در راس نهاد امنیتی که در اینگونه نظامها بسیار قدرتمند است و نیز نزدیکی او به ملک عبداله همچنان او را در موقعیت قویترین ترین شاهزاده نسل سوم عربستان نگه داشته است و بطور حتم در مرحله انتقال قدرت به نسل سوم نقش بسیار پررنگی ایفا خواهد کرد و البته تا آن زمان نیز بعنوان یک دیپلمات بسیار با تجربه و سیاستمداری غرب گرا و توانا نقش مهمی در مناسبات قدرت در عربستان بر عهده خواهد داشت.

 

  مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا ممکن است با درگیری خونین در درون خاندان آل سعودی در دوران انتقال قدرت روبرو باشیم؟

این امر با توجه به ماهیت محافظه کار و ساخت سنتی  و یکپارچه قدرت در عربستان چندان محتمل نیست اگرچه وجود منازعه قدرت در غیاب سازوکارهای مدون امری اجتناب ناپذیر است، اما به نظر نمی رسد سطح این کشمکش در حد یک منازعه خونین، دست کم تا زمانی که نسل دوم رهبران یعنی فرزنذان عبدالعزیز حاضرند ظاهر شود. اما پس از این دوره و ظاهر شدن ضرورت انتقال نسلی قدرت، امکان شگل گیری کشمکش های جدی وجود دارد. بویژه اینکه شورای بیعت، که ملک عبداله بنیان نهاده است هنوز نتوانسته در سطح یک نهاد مرجع و مرضی الطرفین، به صورتی قدرتمند ظاهر شود.

گفتگو از فرزاد رمضانی بونش

 

 

Share