آذر ۱۰, ۱۴۰۰ – ۷:۴۱ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

تجاری‌سازی پررونق فضا و اتکای اقتصاد جهانی به سیستم‌های مبتنی بر فضا، درگیری آشکار در ماورای جو زمین را بسیار پرهزینه می‌سازد. فلزات کمیاب و سایر مواد …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, ايران, تركمنستان, قزاقستان, مقالات, مقالات تحلیلی

خط‌ آهن قزاقستان–ترکمنستان–ایران و پیامدهای منطقه ای

نگارش در آذر ۱۳, ۱۳۹۳ – ۲:۱۰ ق.ظ
خط‌ آهن قزاقستان–ترکمنستان–ایران و پیامدهای منطقه ای
Share

دکتر افشار سلیمانی  

پژوهشگر مسائل منطقه

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


موافقتنامه نخست احداث خط‌ آهن قزاقستان–ترکمنستان–ایران در اردیبهشت 1386 در شهر “ترکمن‌باشی” بین رؤسای جمهوری ترکمنستان و قزاقستان به امضا رسید و در ادامه بیانیه مشترکی از سوی رؤسای جمهوری سه کشور ایران – ترکمنستان، قزاقستان در حاشیه اجلاس رؤسای جمهور حاشیه دریای خزر (که در مهر 1386 در تهران برگزار شد)، صادر شد.

واژگان کلیدی: خط‌ آهن، قزاقستان،ترکمنستان،ایران ، پیامدهای منطقه ای، خط‌ آهن قزاقستان–ترکمنستان–ایران

پیامدهای اقتصادی خط آهن ایران-ترکمنستان -قزاقستان
این خط آهن 920 کیلومتری که در ناحیه شرقی دریای خزر احداث شده درواقع  به عنوان بخشی از مسیر کریدور ریلی شمال – جنوب ,شهر اوزن در قزاقستان را  به  شهر گرگان در استان گلستان ایران  متصل میسازد .حدود 80 کیلومتر ازاین خط ریلی  در خاک جمهوری اسلامی ایران، حدود 700 کیلومتر در خاک ترکمنستان و  تقریبا 150 کیلومتر نیز در خاک قزاقستان قرار دارد.

در واقع این خطوط ریلی در جهت احیای جاده تاریخی ابریشم ،تکمله ای است بر خط آهن سرخس – تجن که در سال 1375 ایران برای دسترسی کشورهای آسیای میانه به خلیج همیشه فارس ، دریای عمان ،اقیانوس هند و آبهای آزادجهان،اجرا وراه اندازی نمود.
روشن است که بشرط فراهم شدن دیگر مقدمات و امکانات  با استفاده از این مسیر تجارت درمنطقه افزایش خواهد یافت و بستر مناسبی برای توسعه حمل ونقل و اشتغال زایی برای مردم ایران و منطقه ایجاد خواهد شد.
آثار منطقه ای خط آهن  شرق خزر
موقعیت ژئوپلتیک ایران  سبب شده است تا کشورمان کوتاه ترین، امن ترین و مقرون به صرفه ترین مسیر دسترسی کشورهای  آسیای میانه ازطری3 خلیج فارس به دریاهای آزاد باشد. بهره برداری از خط جدید ریلی علاوه بر تقویت پیوندهای تجاری و رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال ، میتواند مناسبات فرهنگی و دوستی میان ملتها و ثبات و آرامش و تقویت وتحکیم امنیت درمنطقه را به ارمغان آورد .

درواقع راه آهن شرق دریای خزر میتواند با استفاده از پتانسیلهای برآمده از فرصتهای اقتصادی وتجاری و اتکاء به مولفه های بر آمده از حوزه تمدنی ، تاریخی وفرهنگی مشترک میان ایران با این دوکشور وهمینطور سایر کشورهای آسیای مرکزی وحتی روسیه ، مزید بر توسعه وتعمیق روابط دو وچندجانبه ، زمینه های رونق اقتصادی ، فرهنگی و سیاسی و تقویت امنیت در این منطقه را فراهم نماید.

افزایش جایگاه ترانزیتی ایران
با توجه به اتصال وادامه خطوط ریلی ایران به ترکیه در غرب و  جنوب در خلیج فارس، پیوند با پاکستان در جنوب شرق و با عراق در جنوب غرب؛ و از سوی دیگر ارتباط  خطوط ریلی قزاقستان با روسیه در شمال و اتصال خطوط ریلی ترکمنستان به ازبکستان در شمال شرق و همینطورکشورهای قرقیزستان و تاجیکستان ، این مسیر ریلی جدید تاثیر قابل توجهی در در رشد گذر ترانزیتی از ایران  وتوسعه  حجم تجارت در تمام کشورهای منطقه ودیگر اثار مثبت ایجابی خواهد داشت.

تاثیر حمل ونقلی خط ریلی شرق خزر
ازآنجا که با اتصال خط آهن ایران – ترکمنستان و قزاقستان در منطقه اینچه برون، مسیر حمل و نقل زمینی تجارت جهانی میان شرق -از چین تا آسیای مرکزی -و اروپای غربی حدود 10 هزار کیلومتر کاهش می یابد ، این امر علاوه بر افزایش سرعت رساندن کالا ازمبداء به مقصد در راستای کاهش هزینه های سوخت و قیمت حمل و درنتیجه نرخ تمام شده کالاها  نیز تاثیر دارد.

ازسوی دیگر با توجه به اینکه این خط ریلی ،ترکمنستان ، قزاقستان ودیگر کشورهای آسیای میانه  را از طریق خاک جمهوری اسلامی ایران به خلیج فارس و آبهای آزاد جهان متصل می‌کند، ضمن تسهیل وتوسعه حمل و ترانزیت بار میان کشورهای منطقه ، مسیر شمال – جنوب را در حدود 500الی 600کیلومتر، کاهش میدهد وازاین طریق زمان و هزینه های حمل بار نیز کمتر میشود.
البته درمرحله نخست پس از شروع بهره برداری از این خط، تقریبا 3 میلیون تن جابجایی بار در سال پیش بینی شده، ولی به تدریج امکان افزایش این ظرفیت بین ده تا دوازده  میلیون تن بار درسال نیز وجود دارد .

پیامدهای سیاسی خط آهن شرق خزر
اگر توجه داشته باشیم که محور اصلی استراتژی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران درخارج نزدیک خود باید چسبندگی ژءوپولیتکی باشد ،باید براین مهم نیز تاکید کنیم که چنین هدف حساسی درخلاء حاصل نمیگردد و گریزی از پیوستگی ژءو پولیتیکی نیست ، بویژه آنکه اکثر کشورهای پیرامونی در حوزه تمدنی ایران قراردارند و میان ما واین کشورها اشترکات دیرینه تاریخی ،فرهنگی و دینی وجوددارد.بدیهیست که پیوستگی ژءوپولیتکی نیز  ازطریق اجرای پروژه های حمل ونقلی وانرژتیکی (خطوط لوله نفت وگاز ، اتصال شبکه های برق وآب )به منصه ظهور میرسند و ضمن ایجاد فضای مثبت برای همکاری با همسایگان وهمسایه های همسایگان در زمینه های اقتصادی ، سیاسی ،فرهنگی و …و تقویت امنیت ملی ایران ، موجبات افزایش ضریب امنیت منطقه ای نیز میگردد ودرنهایت منافع ملی ایران و کشورهای منطقه با تکیه بر منافع مشترک در سطح قابل توجهی تامین میگردد و  تا حدود زیادی میتواند مانع دخالت کشورهای فرامنطقه ای در امور داخلی ایران و کشورهای منطقه گردد.

ازسوی دیگر ازآنجا که کشورهای آسیای مرکزی وایران درچارچوب سازمانهایی چون ،اکو ،همکاریهای  کشورهای اسلامی ، همکاریهای  شانگهای  همکاری میکنند ،لذا  عبور از پل پیوستگی و رسیدن به وادی چسبندگی باعث خواهد شد در قالب سازمانهای مذکور نیز همکاریها گسترش و مناسبات تحکیم یابند و افق روشنتری از همکاریهای منطقه ای فراگیر را در پیش روی این کشورها قراردهد .از طرفی در آینده نه چندان دور با پیوند ریلی ایران با آذربایجان از طریق آستارا بار دیگر امکان اتصال روسیه و قفقاز جنوبی به خلیج فارس و آبهای آزاد جهان در راستای تقویت کریدور شمال -جنوب تقویت خواهد شد و در این شرایط تقویت ارتباط حمل و نقلی دریای خزر با دریای سیاه نیز عینیت بیشتری خواهد یافت و زمینه های بیشتری برای همکاری ایران با سازمان همکاریهای اقتصادی دریای سیاه فراهم خواهد شد.

در مجموع با توجه به اینکه ایران عضویت دو کریدورمهم حمل و نقلی یعنی شمال-جنوب (نوستراک)و شرق-غرب (تراسیکا) را داراست و در مسیر چهارراه ترانزیتی جهان واقع شده باید ازاین فرصتها استفاده کند و با جذب سرمایه گذاریها و تکنولوژیهای نوین در عرصه حمل ونقل وانرژی  و اعمال سیاست خارجی پویا و پایا و تنش زدا  و تقویت همکاریهای منطقه ای و فرامنطقه ای ، جایگاه واقعی خود را در منطقه و جهان احراز نماید.

اهداف ایران -ترکمنستان -قزاقستان در پیوند ریلی
آنچه که متقن و محرزاست این است که هر سه کشور  اهداف ذیل را از احداث خط آهن موردنظر مدنظر دارند ،هر چند که با توجه به موقعیتهای ژئو پولیتکی خود با درجات مختلفی از این فرصت ایجادشده بهره خواهند برد: در این بین افزایش صادرات ، توسعه تجارت ،انتفاع از تعرفه های ترانزیتی ،کوتاه شدن مسیر تبادل کالا ،توسعه حمل ونقل ،ارزانتر شدن هزینه حمل کالا ، افزایش اشتغال درکشور ،افزایش ضریب امنیت داخلی و رضایت ملی از دولت، توسعه همکاریهای منطقه ای ،تقویت روابط دو و چند جانبه با کشورهای پیرامون، افزایش رشد اقتصادی و پیشرفت در زمینه های مختلف و افزایش رفاه ملی مد نظر است. در این بین البته ذکر این نکته ضروریست که  اهداف  مورد اشاره صرفا با ایجاد زیرساخت ریلی و سایر شبکه های حمل ونقلی تحقق یافتنی نیست و مستلزم برنامه ریزیها و سرمایه گذاریهای  لازم در سایر زمینه های مرتبط می باشد.

Share