December 1, 2022 – 3:57 am | Comments Off on سیاست آمریکا در قبال غرب آسیا؛ منافع و پیشران‌ها

دکتر محمد مهدی مظاهری
استاد دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC
بعد از جنگ جهانى دوم، ایالات متحده سیاست انزواطلبی (دکترین مونروئه) را کنار گذاشت و رویکرد مـداخـله جـویـی فعال در امور بین الملل را در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خلیج فارس, مقالات, مقالات تحلیلی

تصمیم گیری غیرواقع بینانه از یک تحلیل واقعگرایانه: نقدی بر سخنان وزیر امورخارجه ایران در مورد پیشنهاد جدید هسته ای روسیه

نگارش در August 10, 2011 – 5:35 am
تصمیم گیری غیرواقع بینانه از یک تحلیل واقعگرایانه:  نقدی بر سخنان وزیر امورخارجه ایران در مورد پیشنهاد جدید هسته ای روسیه
Share

 

محمد صادق جوکار

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


بیان مسئله:

در سالیان اخیر، نوع تعامل ایران با روسیه در تحولات سیاسی منطقه ای و بین المللی فراز و نشیب زیادی داشته است و از نظرگاههای مختلف نیز تحلیل شده است. اما انچه در این مقاله تحلیلی کوتاه مورد بررسی قرار می گیرد، برداشت ایران از نظم حاکم بین المللی، برداشت از جایگاه روسیه در سلسله مراتب قدرت جهانی و موضوعات امنیت ملی آن و نهایتاً برداشت از جایگاه ایران در استراتژی امنیت ملی مسکو است. بهانه این تحلیل سخنان وزیر امورخارجه ج.ا. ایران در خصوص طرح جدید روسیه به نام «طرح گام به گام» در مورد پرونده هسته ای ایران است. سخنانی که بیشتر از جنس یک تحلیل نظری روابط بین المللی برای توضیح وقایع بین المللی از جمله اتحاد و ائتلاف ها و یا تعارضات است.

« آمریکا تلاش می کند سیطره خود را بر جهان گسترش دهد لذا می بایست تنها رقیب نظامی خود یعنی روسیه را محدود کند یا شکست دهد. به همین دلیل ناتو مناطق تحت نفوذ خود را در اطراف روسیه گسترش می دهد و به دنبال محاصره روسیه است. در این روند تنها ایران در مقابل این محاصره باقی مانده است که تحت نفوذ آمریکا نیست. غرب تلاش می کند بر ایران سیطره پیدا کند تا حلقه محاصره ناتو، علیه روسیه کامل شود. اگر ایران به فضای نفوذ غرب بازگردد چه اتفاقی خواهد افتاد؟ روسیه در محاصره ناتو قرار خواهد گرفت… به همین دلیل ایران بعد حیاتی برای روسیه دارد و عکس این موضوع نیز صحیح است. به نظرم ایران و روسیه به یکدیگر نیازمندند. البته روسیه نگران است ایران دوباره به دامان غرب بازگردد که به روس ها می گویم این اتفاق نخواهد افتاد . من به آینده روابط ایران و روسیه بسیار خوشبین هستم.»(سخنان وزیر امورخارجه ایران در واکنش به طرح جدید روسیه)[i]

با توجه به اینکه عالیترین مقام مسئول سیاست خارجی ایران چنین تحلیلی را ارائه کرده است و احتمالاً مبنای تصمیمات آتی ایران در مورد روسیه چنین تحلیلی است، در این مقاله ابتدا به واکاوی نظری و نتایج سیاست گذارانه چنین تحلیل از سوی ایران از ماهیت نظام بین الملل و سپس به ارزیابی/اعتیارسنجی تحلیل وزیر امورخارجه ایران با رویکرد نظری از یکسو و تاکید بر نگاه تاریخی روابط ایران – روسیه در سالهای گذشته از سوی دیگر می پردازیم.

تحلیل مسئله: نگاه ایران به نظام بین الملل و تحولات بین المللی

سخنان وزیرامورخارجه ایران به زیان نظری مبتنی بر نگاه نوواقعگرایانه (والتزی) بوده و نتیجه گیریهای آن نیز در واقع مبحث ائتلاف های 6گونه استفان والت در دوران پسا جنگ سرد(تک قطبی) می باشد. در واقع نوع رابطه مورد نظر وزیر خارجه ایران از تعاملات ایران- روسیه در دوران کنونی، گونه توازن طلبی سخت(Hard Balancing) است. تحلیل سخنان وزیر خارجه ایران، نشان دهنده برداشت این کشور از نظم جهانی و رفتارهای ایالات متحده، روسیه و کشور خود است که بعد نظری و برآبنده ای عملی آن در جدول زیر ذکر گردیده است:

مولفه تحلیل نوع نظام بین الملل رفتار ایالات متحده رفتار روسیه رفتار ایران

برداشت ایران

 

آنارشیک

سیطره جویی

(تک قطبی گرایی)

 

موازنه جویی

 

موازنه جویی

نتیجه عملی برداشت ایران  

ضرورت تشکیل

ائتلاف ها

تعارض رفتار ایالات متحده با اهداف روسیه

(تعارض آمریکا- روسیه)

در خطر بودن اهداف روسیه از سوی اقدامات آمریکا

(تعارض روسیه/آمریکا)

تعارض رفتار آمریکا با اهداف ایران و همسویی اهداف ایران با اهداف روسیه

(ائتلاف ایران-روسیه علیه آمریکا)

این تحلیل هرچند به زبان علمی تر از زبان وزیرامورخارجه کنونی ایران بیان شده است، اما به نوعی مبنای رفتاری ایران پس از انقلاب( دوران جنگ سرد از 1979 تا 1991) بوده که در دوره پس از فروپاشی شوروی(دوران پس از جنگ سرد) نیز تداوم یافته است. از نظر ایران، در نظام بین الملل آنارشیک کنونی ایالات متحده به دنیال چیرگی بر جهان بوده و کشورهای آسیب پذیر باید در جستجوی ائتلاف با همدیگر باشند. در این معنا ائتلاف( یا صف بندی) تعهدات رسمی یا غیر رسمی بین دو یا چند کشور برای همکاریهای امنیتی است که خواستار افزایش قدرت، امنیت و یا نفوذ هر عضو است. واژه امنیت در این تعریف، معنایی موسع دارد که با توجه به سیطره رویکرد دولت محوری در آن ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، محیط زیستی، فرهنگی و اجتماعی را دربر می گیرد. اگرچه ترتیبات مشخص در ائتلاف های مختلف به نحو گسترده ای متفاوت است، اما عنصر مبنایی مشترک در هرنوع ائتلاف، تعهد به پشتیبانی دوجانبه در مقابل تهدیدات بیرونی است. به دلیل اینکه چنین ترتیباتی، هم بر قابلیت ها اعضای ائتلاف تاثیر می گذارد که چارچوب رفتاری خود را تنظیم می کنند و هم بر مخالفین ائتلاف، همیشه در عرصه بین المللی چنین ترتیباتی(ائتلاف ها) عنصر کلیدی بوده و نقش مهمی در محاسبات هر تصمیم گیر سیاست خارجی ایفا می نمایند.[ii]

برداشت ایران از موضع روسیه نیز این است که روسیه نیز از هژمونیک گرایی ایالات متحده احساس تهدید امنیتی دارد. این برداشت ایران از وضعیت روسیه نیز از نظرگاه رئالیستی معنا دار است. چون « به این خاطر که قدرت برتر براساس نظر خودخواهانه خود عمل کند، تمام دولتها باید نگران باشند که قدرت برتر چه اقدامی انجام می دهد و چگونه اقدامات وی بر دیگر کشورها تاثیر می گذارد. حتی اگر قدرت برتر، دشمن دیگران نباشد و یا موجد تهدید وجودی اکثر کشورهای دیگر نباشد، بازهم اقدامات وی ممکن است به منافع دیگر کشورها آسیب وارد سازد[iii] با این تحلیل، ایران روسیه را متحد طبیعی خود می پندارد.

سابقه رفتاری ائتلاف گرایی ایران با روسیه طبق تحلیل فوق دارای ابعاد مختلفی است.  رویکرد نگاه به چین و روسیه در سیاست بازسازی توان نظامی ایران بعد از دوران جنگ تحمیلی (67-1359)، ادبیات محور شرق(آقای لاریجانی؛رئیس وقت شورای امنیت ملی در سال 1385)، تلاش برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای(SCO)، تلاش برای تشکیل یک کارتل گازی با همکاری روسیه، اتکا به حمایت روسیه در شورای امنیت در موضوع هسته ای،  همگی نشان از این رویکرد ائتلاف گونه ایران به روسیه دارد. این رویکرد ائتلافی برای ایران محدودیت هایی زیادی نیز ایجاد کرده است. از جمله بی تفاوتی ایران به سرکوب مسلمانان چچن، عدم محکومیت حمله روسیه به گرجستان، عدم اعتراض رسمی به موافقت نامه های دوجانبه رژیم حقوقی دریای کاسپین (بین روسیه-قزاقستان و روسیه – آذربایجان که 49 درصد دریای کاسپین هم اکنون تقسیم شده است) بر خلاف تعهدات خود با ایران مبنی بر تعیین اجماعی رژیم حقوقی دریای خزر و… .

حال پس از بیان برداشت ایران از وضعیت نظم جهانی و برداشت این کشور از جایگاه خود و روسیه به ارزیابی این برداشت می پردازیم. این ارزیابی از آن جهت مهم می باشد که منجر به تصمیم گیریهای خارجی ایران در ن جهت ضروری است که این برداشت منجر به تصمتصمیمت آینده می شود.

ارزیابی: آیا ایران و روسیه به عنوان دو متحد در یک ائتلاف ضد یکجانبه گرایی هستند؟

در ارزیابی برداشت ایران از وضعیت کنونی جهان  و جایگاه تصوری خود و روسیه به عنوان دو متحد یک ائتلاف توازن گری در کنار متحدانی از کشورهای مخالف هژمونی آمریکا چون چین باید به موارد زیر اشاره شود:

1-    روسیه در ارزیابی کلان نظامی خود در برابر ایالات متحده از رویکرد توازن گری بهره می جوید که در دوره های مختلف این توازن طلبی سخت و یا نرم بوده است. این استراتژی کلان در مورد موضوعات مختلف سیاسی- اقتصادی کاملاً متغیر بوده است و گاه تبدیل به بیطرفی و گاه تبدیل به  سیاست همراهی(Bandwagonig) شده است. به عنوان مثال در موضوعاتی چون تروریسم که به دلیل گروه استقلال طلب چچن با ایالات متحده در سرکوبی این گروهها دارای اهداف مشترک است، سیاست همراهی در پیش گرفته است. در مورد پرونده هسته ای ایران، کشور روسیه در بسیاری از مولفه ها چون عدم تکثیر سلاح های هسته ای و یا خودکفایی فنی کشورهای جهان سوم در زمینه هسته ای کاملاً با ایالات متحده سیاست همراهی دارد. بنابراین اگر وزیر خارجه ایران بنا به یک تحلیل واقعگرایانه قصد این نتیجه گیری دارد که به دلیل مخالفت هر دو کشور ایران و روسیه با یکجانبه گرایی می توان تشکیل یک ائتلاف داد، به دلیل احساس تهدیدهای متفاوت این دو کشور(ایران و روسیه) از منبع تهدید(ایالات متحده) و نیز اختلافات اهداف استراتژیک دو کشور، تشکیل ائتلاف روسیه و ایران امری بسیار غیر واقعبینانه است. به سخن دیگر روسیه سعی کرده است که از ناگزیری ایران در یارگیری های جهانی، از ایران به مثابه یک کارت بازی در سیاست های خود استفاده کند و به هیچ عنوان به ایران به عنوان یک متحد استراتژیک نمی نگرد. نشانه این امر مخالفت این کشور با عضویت کامل ایران در سازمان همکاری شانگهای می باشد.(ایران در حال حاضر عضو ناظر این سازمان است)

2-    برداشت غیرواقعی از جایگاه خود در استراتژی کشور دیگر سبب محاسبه اشتباه حمایت ها و پشتیبانی ها در موقعیت های بحرانی می شود. وزیر امور خارجه ایران باید بداند که روسی دیگر شوروی نیست که ایران هم مرز آن ارزش استراتژیک گذشته برای روسیه داشته باشد. روسیه ای که در خارج نزدیک خود با تهدید فوری گسترش ناتو در اوکراین، آذربایجان، گرجستان و قزاقستان روبروست، خطر سیطره غرب بر ایران را  تهدید درجه دوم می داند. به همین دلیل حاضر نمی شود به خاطر ایران هزینه های مقابله با هژمون بین المللی را بپذیرد. همانگونه که حاضر نشد بخاطر دفاع از یوگسلاوی در مقابل ناتو و  عراق متحد خود در برابر ایالات متحده وارد رویارویی نظامی گردد. بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند که حتی در سال 1991، شوروی نیز از ارائه اطلاعات ماهواره ای در اختیار خود در مورد جابجای لشگر زرهی فرانسه از جبهه السلمان که غرب لشگریان صدام را در عراق محاصره می کرد، سربار زد. خطری که برداشت وزیر خارجه ایران از اهمیت کشور خود در استراتژی امنیت ملی روسیه ایجاد می کند، زمانی مهلک تر می شود که ایران به پشتوانه حمایت های تصوری روسیه در شورای امنیت و در بعد نظامی،  وارد رویارویی نظامی با آمریکا و متحدانش گردد. تجربه تحولات چند سال اخیر در مورد همراهی با قطعنامه های شورای امینت علیه ایران، عدم تحویل سلاحهای دفاعی اس 300 که طبق همین قطعنانه ها ی موجود هم می توانست به ایران تحویل دهد، مخالفت با طرح مبادله هسته ای ترکیه –برزیل نشان دهنده 2 موضوع است که الف) یا روسیه از عدم تغییر موضع ایران نسبت به غرب در مورد تنش زدایی مطمئن می باشد و برای ایران چاره ای جز کسب حمایت روسیه قائل نیست و ب) یا حل معضله سیاسی- امنیتی ایران با غرب و بخصوص امریکا را تهدیدی علیه منافع ملی خود نمی داند. تحلیل ها نشان می دهد که با شکست طرح مبادله هسته ای ترکیه-برزیل، روسیه هم مطمئن است که ایران چاره ای جز تکیه به روسیه ندارد و هم تغییر وضعیت سیاسی ایران نسبت به غرب تهدیدی علیه این کشور نیست. در چنین شرایطی اگر این ارزیابی جناب وزیر خارجه ایران منجر به تصمیم گردد، یقیناً سبب ایجاد بحران برای ایران خواهد گردید.

 

3-    در ادبیات ائتلاف ها، متحدان استراتژیک سبب هم افزایی قدرت یکدیگر و ایجاد توان مقابله با دشمن یکجانبه گرا می شوند. اما در حال حاضر کشور روسیه، همکاری با ایران را هزینه ای برای خود می داند تا عاملی جهت افزایش قدرت خود. در این شرایط سعی در قربانی کردن ایران و امتیاز گیری از حریف می نماید. به نظر می رسد که ایران، با توجه به شرایط خود برای حذف فشارهای آمریکا، در سیاست اعمالی، جای پیگیری ائتلاف خیالی با روسیه به گزینه های خودبسندگی امنیتی با تکیه بر بازدارندگی غیرمتعارف تکیه کند، هرچند می تواند در سیاست اعلامی از همگرایی سخن بگوید.

 

4-    نکته نهایی مربوط به اختلاف منافع ایران در حوزه های مختلف با روسیه می باشد که زمینه های ائتلاف را سست می گرداند. یکی موضوع احیاء صنعت انرژی ایران در صورت حل بحران هسته ای است که می تواند مهمترین بازار انرژی  صادراتی روسیه یعنی اتحادیه اروپا را با تهدید روبرو کند. ایران با 28TCM غول خفته گازی جهان است که به سبب تحریم های مالی و فنی نتوانسته است سهمی از بازار مصرف جهان را به خود اختصاص دهد. موضوع دیگر مورد اختلاف، مبحث ناسیونالیسم فنی ایرانی در زمینه گسترش تکنولوژی هسته ای است که ممکن است انحصار تکنولوژیکی باشگاه دارندگان فن آوری هسته ای را به خطر اندازد.

 

با توجه به موارد فوق نگارنده انتظار دارد که سخنان وزیر خارجه ایران در مورد اهمیت حیاتی و متقابل ایران – روسیه را بیشتر نوعی تعارف دیپلماتیک(سیاست اعلامی) باشد زیرا اگر سیاست اعمالی ایران براساس این ارزیابی است، در آینده با وضعیت های شدید بحرانی در عرصه بین المللی مواجه خواهیم شد.

 


[i] . سایت خبری عصر ایران(6/5/90) صالحی: ایران برای روسیه بعد حیاتی دارد و برعکس. قابل دسترسی در:

< http://www.asriran.com/fa/print/174696>

 

[ii]. See Modelski, “the Study of Alliances: A Review,” Journal of Confict Resolution 7 (April 1963); and Morgenthau, “Alliances in theory and Practice,” in Arnold Wolfers, ed., Alliance Policy and the Cold War (Baltimore: Johns hopkins University Press, 1959).

 

[iii] . Walt,  Stephen(2009). Alliances in the Unipolar World. World Politics. Vol.61, NO.1, PP.86-120.

Share