آذر ۴, ۱۴۰۰ – ۹:۱۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

همگرایی، وضعیتی است که در آن، گروه‎ها، سازمان‎ها، نهادها یا کشورها، برای حفظ منافع جمعی، به همکاری گسترده با یکدیگر بپردازند و به سوی نوعی وحدت …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » تركيه, خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

تاثیرات گوناگون پان ترکیسم در خارج از ترکیه

نگارش در خرداد ۲۶, ۱۳۹۵ – ۱۲:۱۷ ق.ظ
تاثیرات گوناگون پان ترکیسم در خارج از ترکیه
Share

احمد مرجانی نژاد

 پژوهشگر مسائل ترکیه  

 

بسترهای مورد نیاز برای رشد پان ترکیسم در خارج از ترکیه

حوادث روسیه تزاری و دامنه های آن؛ بویژه جنگ بالکان (1330 ـ 1331 / 1912 ـ 1913) و نیز جنگ های منتهی به استقلال سرزمینهای عربی، به بیداری وجدان قومی ترکان عثمانی انجامید، از همین روبرخی خاورشناسان مدعی هستند که  جریان ترک گرایی در درون جنگ بالکان فوران کرد.

پس از جنگ بالکان و از دست رفتن بخشهایی از قلمرو عثمانی، اندیشه گوک آلپ دربارۀ پان ترکیسم، مورد توجه و پذیرش جناحی از سران توسعه طلب دولت اتحاد و ترقی و در رأس آنها انورپاشا، وزیر جنگ، قرار گرفت . در این میان مرحلۀ نخست تحقق اندیشۀ توران زمین ، با کشتار های سال های 1333 / 1915.م ؛  آغاز شد ؛  و با انقلاب 1917.م ؛  و فروپاشی نظام تزاری ؛ تحقق مرحلۀ دوم ؛  انضمام آذربایجان ایران و روس به قلمرو ترکان عثمانی گرا ؛ مد نظر بود . اما با انحلال  عثمانی، پان ترکیسم نیز بی سرپرست و حامی ماند .

بولشویک ها برای مدت زمانی کوتاه (1336ـ 1340/ 1918 ـ 1922) از پان ترکیست هایی چون : انورپاشا و دیگر اعضای متواری کمیتۀ اتحاد و ترقی را در قفقاز و آسیای مرکزی ؛ حمایت کردند  ولی با قدرت گیری بولشویک ها و از میان رفتن ضرورت اتحاد آنها با پان ترکیست ها، پان ترکیسم نیز مانند ایدئولوژیهای دیگر ضد کمونیستی، در قلمرو شوروی ممنوع شد و به شکل فعالیت سری درآمد. در این بین دیگر بستر های مورد نیاز رشد پان ترکسیم در خارج از ترکیه ؛ عباتند از :

رقابت های منطقه ای و بین المللی

 بحران هویت جمعی ؛ عدم تکمیل روند ملت سازی ؛ دولت سازی

 محصوریت اجتماعی ؛ در اقلیت بودن

 ادراک و احساس  سلطه اجانب

 مظالم  فرهنگی ؛ اعتقادی ؛ نژادی ؛ زبانی

  چالش های اجتماعی ؛ معضلات  فردی

تاثیرات فرهنگی و مذهبی دامنه حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه 

پان ترکیسم در خارج از ترکیه؛ بویژه در آسیای مرکزی و قفقاز، مشخصاً جمهوریهای ترک نشین؛  پژواک ها و تظاهراتی داشته است. در قفقاز جنوبی نیز وجوهی از پان ترکیسم شیوع داشته است؛ پس از فروپاشی شوروی در اوایل نیمه اول دهۀ 1990، تمایلات فروخوردۀ پان ترکیستی، به شکلی نه چندان چشمگیر، در جمهوری آذربایجان فرصت ظهور یافت و حتی احزابی با نامهای “آذربایجان بوزقورت پارتیاسی”، (حزب گرگ خاکستری آذربایجان ) و “آذربایجان چاغداش توران پارتیاسی” (حزب توران معاصر آذربایجان ) در آنجا تشکیل شد. 

در دوران کنونی نیز علی رغم فعالیت های گسترده ترکیه در اشاعه  ترک گرایی منطقه ای ؛ چهار عضو شورای همکاری کشور های ترک زبان ؛ بر خلاف هدف اصلی آن، که گام نهادن در مسیر گسترش فرهنگ و زبان ترکی در جهت دستیابی به هم افزایی سیاسی و فرهنگی در منطقه آورآسیا  است ، قادر نیست تا از زبان ترکی به عنوان زبان مشترک برای برگزاری اجلاس ها  استفاده کند. زیرا در دو کشور قزاقستان و قرقیزستان هنوز هم زبان روسی به عنوان زبان اصلی است . اگر چه ترکیه در پی آن است تا بتواند زبان ترکی را به عنوان زبان رسمی اجلاس جایگزین کند. توافقنامه ی تأسیس آکادمی زبان ترکی ؛ وابسته به شورای همکاری کشورهای ترک زبان در اجلاس اخیر نمونه ای از همین تلاش ها برای دستیابی به یک زبان مشترک در بین اعضاست.  اما همگرایی حول محور «زبان مشترک ترکی» امری است که به دلایل مختلف، از جمله گوناگونی زبان ترکی و همچنین پراکندگی جغرافیایی آن، در چشم اندازی نزدیک تحقق پذیر به نظر نمی رسد. با آن که ترکیه یک کشور اسلامی ( 98% مسلمان ) و اهل تسنن ( اکثریت حنفی ) محسوب می گردد .  علی رغم فعالیت های گسترده آموزشی و تبلیغی سازمان امور دیانت ترکیه و جذب برخی روحانیون و طلبه ها ؛ از منظر نفوذ مذهبی نتوانسته است در سطحی موفق ظاهر گردد.

 

تاثیرات امنیتی و اقتصادی حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه

اندیشه پان ترکیسم ، ریشه‏های اساطیری خود را در قفقاز و آسیای مرکزی می‏دید. لذا جمهوری آذربایجان، کلید دست یافتن ترکیه به اهداف منطقه‏ای این کشور در قفقاز و آسیای مرکزی بود. اما این گسترش نفوذ زودگذر بود. زیرا ترکیه در رفتار سیاسی خود بر محدودیت‏های مترتب بر آن واقف نبود.. با این حال اندیشه پان ترکیسم ؛ علی رغم زوال تاریخی، به دلیل جنبه‏های سیاسی‏اش اعتبار نسبی خود را حفظ کرد. ترکیه درصدد برآمد تا پس از فروپاشی شوروی، با اتکا به زمینه‏های فرهنگی، تاریخی مربوط به ریشه‏های مشترک اقوام ترک و نیز بهره مندی از پتانسیل‏های اقتصادی خود و با کمک‏های همه جانبه آمریکا ؛ راهی به قفقاز بیابد. ضمن آن که  بازار وسیع جمهوری های ترک نشین ، می‏توانست در جهت پیشبرد اهداف اقتصادی منطقه‏ای ترکیه نقش موثری ایفا کند.

 پان ترکیسم در خارج از ترکیه و آینده آن

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بار دیگر امید نظریه پردازان پان‏ترکیسم را در رابطه با پیشبرد پروژه برپایی یک امپراطوری ترک زبان در مناطق ترک نشین زنده کرد. لذا جمهوری ترکیه هم چنان گسترش سیاست‌های پان ترکیستی در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز را پی گیری می‌نماید و در این زمینه نه تنها تفاوتی میان رهبران اسلام‌گرای حزب عدالت و توسعه با رهبران ملی‌گرا و لائیک . وجود ندارد، بلکه کوشش مقامات کنونی ترکیه در این رابطه به مراتب بیشتر از اسلاف خود است. گسترش ضریب نفوذ و جایگاه ترکیه در کشورهای ترک زبان آسیای مرکزی و قفقاز ؛ یکی از مهم‌ترین راهکارهای تثبیت راهبرد و تحقق دکترین “عمق استراتژیک”  داود اوعلو؛  است .در این راستا آنکارا با سازماندهی کشورهای ترک‌زبان در چهارچوب سازمانی منسجم‌تر ”  شورای همکاری کشورهای ترک زبان”  درصدد تحقق اهداف مورد نظر خود است. البته علت اصلی روند ترویج  نظریه پان ترکیستی ؛  طرح اتحاد ترکان از سوی جمهوری ترکیه ؛ نفوذ و کسب منافع ملی است ؛ علل اهمیت منطقه مذکور برای ترکیه بس مهم و بشرح ذیل است :

  • نقش آسیای مرکزی در احیای مجدد اهمیت استراتژیک ترکیه برای غرب

چه از لحاظ نقش این کشور به عنوان پل ارتباطی بین شرق و غرب در انتقال نفت و گاز منطقه به اروپا و چه به عنوان متحد منطقه ای غرب در مبارزه با تروریسم و بنیادگرایی

  • منافع اقتصادی سرشاری که این منطقه می تواند برای ترکیه داشته باشد.

 منافعی که در گذشته و به خاطر توجه بیش از حد ترکیه به غرب و اروپا نتوانسته است از آن بهره لازم را ببرد. آسیای مرکزی دارای منابع عظیم نفت و گاز طبیعی است و ترکیه با توجه به موقعیت خود به عنوان راه اصلی گذر  این منابع به اروپا می تواند سود سرشاری به دست آورد. ضمن آن که  این منطقه دستیابی ترکیه به بازارهای مصرف جدیدی را فراهم آورده می آورد و از سوی دیگر کوتاه ترین و بهترین راه برای روابط تجاری ترکیه با کشورهای آسیای جنوب شرقی است.

 بررسی اظهارات تئوریسین سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه جمهوری ترکیه ؛ احمد داودد اوعلو؛  مبنی بر این‌که در منطقه  اروپا- آسیا ( یورو-آسیا ) هیچ توازنی که شامل جمهوری‌های ترک زبان نباشد، تشکیل نخواهد یافت، به روشنی بیانگر اهداف بلندپروازانه و ژئوپلیتیکی ترکیه ؛ ورای اهداف ژئوفرهنگی ؛ در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز است. هر چند ترکیه برای پیشبرد اهداف خود با موانع و چالش‌هایی جدی مانند مخالفت بازیگران غیر ترک منطقه یعنی روسیه، ایران، ارمنستان ؛  چین و نیز رویکردهای واگرایانه کشورهای ترک زبانی چون ازبکستان، ترکمنستان؛ مواجه است و علی رغم مشکلاتی که به منظور گسترش نفوذ خود در منطقه دارد؛ اما  در جهت حل آنها گام برداشته و با استفاده از رویکردی نرم افزارانه و مبتنی بر استفاده از قدرت نرم در صدد بستر سازی لازم جهت دستیابی به اهداف و منافع خود در منطقه است. ترکیه با استفاده از دیپلماسی عمومی در قالب پخش برنامه های بین المللی، دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی مبادله؛  سعی دارد افکار عمومی مردم منطقه را با سیاست های خود همراه و بسترهای لازم را برای وحدت زبانی و خطی را فراهم کند. هم چنین  با راه اندازی و فعال سازی  مدارس و دانشگاه های جدید در قالب برنامه های دیپلماسی فرهنگی و نیز  جذب دانشجویان کشورهای منطقه در قالب برنامه های دیپلماسی مبادله ؛ تلاش می نماید تا  نسل جوان اکشور های ترک زبان منطقه  و به عبارت دیگر نخبگان سیاسی آینده آسیای مرکزی ؛ قفقاز ؛ را نسبت به پذیرش و همراهی با سیاست های ترکیه ترغیب کند.

 اینک پی گیری آرمان به اصطلاح پان ترکیسم، به کارگردانی آنکارا و بازیگری باکو در حال اجراست،در شرایط فعلی شورای همکاری کشورهای ترک زبان هنوز به انسجام واقعی خود دست نیافته است و نمی توان آن را نهاد قدرتمندی در معادلات بین المللی به حساب آورد، اما ممکن است با توجه به بلندپروازی های ترکیه در سال های اخیر برای دستیابی به موقعیت برتر بین المللی، در آینده با اجرای برنامه ها و سیاست هایی ویژه، این نهاد انسجام بیشتری یابد و خود را به عنوان یک بازیگر مؤثر در سطح منطقه و در درازمدت در سطح بین الملل مطرح کند.

پان ترکیسم در مناطقی ازج.ا. ایران که ساکنین اش گویش آذری دارند ؛ و نیز  در ج.آذربایجان، به عللی چون اختلاف مذهبی بین آذری ها و ترکان ( تشیع – تسنن ) ؛  جنگهای طولانی بین ایران و عثمانی ؛ تجارب تلخ اشغال آذربایجان از سوی نیروهای عثمانی، زمینه رشد قابل ملاحظه ای نداشته و به طور کلی بیش از آنکه درون جوش باشد، پدیده ای ناپایدار بوده است. البته تلاش های ترکیه برای نشان دادن تحکم  دیپلماسی خود در منطقه قفقاز؛ نباید عبث و بیهوده تلقی گردد؛  زیرا دقیقا برعکس؛ تلاش دیپلماتیک هر کشور ؛  تبدیل کردن تهدید ها به فرصت ها است . مسلما جمهوری  ترکیه در آینده؛ نقش بیشتری برای مناطق ترک زبان منطقه ؛  در سیاست خارجی خود قائل خواهد گردید تا از این طریق بتواند منافع منطقه ای و بین المللی خودرا تامین نماید . گذشت زمان نشان خواهد داد که رهبران حزب عدالت و توسعه تا چه میزان در پیشبرد اهداف مورد نظر خود و غلبه بر چالش‌های پیش رو موفق عمل نموده‌اند.

منابع :

  1. شیرین آکینر، اقوام مسلمان اتّحاد شوروی ، ترجمۀ علی خزاعی فر، مشهد 1366ش ؛
  2. تورج اتابکی ، آذربایجان در ایران معاصر، ترجمۀ محمدکریم اشراق ، تهران 1376ش ؛
  3. حمید احمدی ، قومیت و قوم گرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت ، تهران 1378ش ؛
  4. تقی ارانی، “آذربایجان یا یک مسئلۀ حیاتی و مماتی ایران”، در زبان فارسی در آذربایجان: دربرگیرندۀ

               بیست و هفت مقاله، گردآوری ایرج افشار، تهران 1368ش ؛

  1. جواد انصاری، ترکیه در جستجوی نقشی تازه در منطقه ، تهران 1373 ش ؛
  2. ماری براکس آپ، “تاتارهای ولگا”، در ملیتهای شوروی: مجموعۀ 21 مقاله، زیرنظر گراهام اسمیت،

                تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1375ش ؛

  1. آلکساندر بنیگسن و ماری براکس آپ، مسلمانان شوروی: گذشته، حال و آینده، ترجمۀ کاوه بیات،

                تهران 1370 ؛

  1. کاوه بیات، “ناسیونالیسم ترک و ریشه های تاریخی آن”، نگاه نو، ش 4 (دی 1370)؛
  2. عنایت الله رضا، “ترکان ، پان تورکیسم و پان تورانیسم”، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال 6، ش 9

               و 10 (خرداد و تیر 1371)؛

  1. رحیم رئیس نیا، آذربایجان در سیر تاریخ ایران: از آغاز تا اسلام، تبریز 1368 ش؛ همو، ایران و عثمانی

             در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374 ش ؛

  1. استانفورد جی. شاو و ازل کورال شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ج 2: اصلاحات، انقلاب و

    جمهوری: ظهور ترکیه جدید، 1975ـ 1808 میلادی، ترجمه محمود رمضان زاده، مشهد 1370 ش ؛

  1. فرهاد عطایی، “نگرشی جدید در سیاست منطقه ای ترکیه”، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال 6، ش

          3 (پاییز 1378)؛

  1. ریچارد کاتم ، ناسیونالیسم در ایران، ترجمه احمد تدیّن، تهران 1378ش ؛
  2. اولریش(خ) گرکه ، پیش به سوی شرق: ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول، ترجمه

             پرویز  صدری، تهران 1377ش ؛

  1. علی نسیم فر، “انتخابات پارلمانی ترکیه: چشم اندازهای آینده”، دیدگاهها و تحلیلها، سال 13، ش

           126 (خرداد 1378)؛

  1. زاره واند [نام مستعار مشترک] ، افسانه پانتورانیسم، ترجمه محمدرضا برزگر، تهران 1369ش ؛
  2. موسوی بجنوردی، کاظم؛ دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی،

        1383، چاپ اول، جلد 13، ص 555-549.

  1. حداد عادل، غلامعلی؛ دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، 1379، چاپ اول، جلد

        5، ص 471-466.

  1. علی زاده، حسن؛ فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران، نشر روزنه، 1381، چاپ دوم، ص228- 225.
  2. اتابکی، تورج؛ آذربایجان در ایران معاصر، محمد کریم اشراق(ترجمه)، تهران،بی نا، 1376ش.
  3. بنیگسن، الکساندر ومری براکس آپ؛ (مسلمانان شوروی؛ گذشته، حال و آینده)؛ کاوه بیات(ترجمه)،

         تهران،بی نا،بی تا.

  1. بیات، کاوه؛ شورش کردهای ترکیه و تأثیر آن بر روابط خارجی ایران (1307 – 1311)، تهران،بی نا،

     1374ش.     -1394/11/21

واژگان کلیدی: تاثیرات پان ترکیسم در خارج از ترکیه, دامنه نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه، نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه، پان ترکیسم ، ترکیه، قدرت پان ترکیسم

Share