آذر ۱۴, ۱۴۰۰ – ۹:۴۳ ب.ظ |

کارشناس ارشد مسائل ترکیه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حزب  جمهوریخواه خلق  ، اولین حزب جامع سیاسی در جمهوری نوین ترکیه است  که در نهم سپتامبر سال ۱۹۲۳ .م، توسط ژنرال( پاشا)‌ مصطفی کمال ، ملقب به …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گزیده ها, گفتگو

بسترها و پیامدهای اختلافات مذهبی در خاورمیانه – گفتگو با حجت اله جودکی کارشناس مسائل جهان اسلام

نگارش در اردیبهشت ۲۳, ۱۳۹۲ – ۱۰:۲۴ ب.ظ
بسترها و پیامدهای اختلافات مذهبی در خاورمیانه  – گفتگو با حجت اله جودکی  کارشناس مسائل جهان اسلام
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلحIPSC

هر چند اختلاف ها و جنگ های مذهبی ریشه در گذشته داشته است، اما در چند سال گذشته و با گسترش شکاف بین ایران و کشورها عربی منطقه و همچنین غرب و آغاز انقلاب های بهار عربی نمودها و نشانه هایی از جنگ مذهبی و گسترش شکاف های مذهبی و دینی در خاورمیانه نمود یافته است. در یک سال گذشته نیز بحران در بحرین و سوریه نیز این مساله را تشدید کرده و فتواها و رویکردهای همچون نبش قبر بزرگان اسلامی هیزمی براین آتش ریخته است. در همین راستا برای بررسی بیشتر این امر گفتگویی با حجت اله جودکی کارشناس مسائل جهان اسلام و نویسنده و صاحب نظر در مسائل اسلامی داشته ایم:

واژگان کلیدی: بسترهای اختلافات مذهبی یا جنگ طایفه‌ای در خاورمیانه بسترهای اختلافات مذهبی یا جنگ طایفه‌ای  در خاورمیانه، ایران هراسی و شیعه هراسی 

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به بسترهای گوناگون افزیش شکاف بین مذاهب در خاورمیانه ویژه شیعه و سنی توجه داشته باشیم علل بین المللی و خارجی اصلی دخیل در این زمینه همانند نقش احتمالی تنشهای سیاسی ایران و غرب تحریم های ایران و .. در این زمینه تا چه میزانی است؟

علت افزایش شکاف بین مذاهب در خاورمیانه را نباید در خارج جستجو کرد. یعنی نخست اختلافات در منطقه وجود داشته و سپس خارجی­ها از این اختلافات بهره برداری سیاسی کرده­اند. لذا این پیش فرض که آنها این اختلافات را ایجاد کرده تا کشورها و ملت های منطقه را به جان هم اندازند، نادرست است. در مذاهب اسلامی همه از خدا و قرآن سخن می گویند، اما با ندای الله اکبر رفتارها و کارهای متناقض انجام میدهند. مثلا طرف درگیر در سوریه که قبر حجر را نبش کرد با ندای الله اکبر این اقدام را انجام داد. یعنی اختلافات بین مسلمانان وجود دارد و سپس عوامل و قدرتهای خارجی از آن بهره برداری میکنند. در این حال اختلافات مذهبی در منطقه قبل از هر عاملی ریشه در جهل مسلمانان دارد. یعنی اگر به جای توسل صوری، به کتاب خدا توجه کنند، تعقل کنند، تفقه کنند، در قرآن تدبر کنند، اختلافات به حداقل میرسد. چنانچه در کتاب خدا ذکر شده از آنچه بدان علم ندارید، پیروی نکنید. یعنی قبل از انجام هر کاری باید بدان علم داشته باشیم. اما آیا مسلمانانی که رفتارهای ضد مذهبی در مقابل هم انجام میدهند، نسبت به کاری که می­کنند، عالم هستند؟ مسلما اینگونه نیست و اگر آنها با تحقیق، رویکرد عاقلانه­ای اتخاذ می­کردند، کمتر موجب اختلاف و مشکلات مذهبی در منطقه می شد. 

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در یک سال گذشته بمب گذاریهایی گسترده ای بر ضد شیعیان پاکستان وجود داشته و تشدید تنش شیعی سنی در کشورهای عربی چون عراق، لبنان، سوریه و بحرین وجود داشته است. مهمترین عوامل داخلی و منطقه ای موثر در این روند چیست؟

جدا از موضوع جهل، استبداد دومین عامل گسترش اختلافات مذهبی در منطقه است. استبداد اجازه رشد به مسلمانان نداده است و مسلمانان دارای معلومات سطحی هستند. یعنی بدون شناخت دین، توسط عوامل مرتجع تحریک شده اند. لذا کسانی با انگیزه های پاک مذهبی قوی، مورد سوء استفاده قرار گرفته دست به انفجارهایی میزنند و یا ترور میکنند تا به احدی الحسنیین برسند، یا پیروز شوند و یا به شهادت رسیده به بهشت بروند! یعنی توسط جناح هایی تندرو  بر روی این انگیزه های قوی مذهبی، سرمایه گذاری هایی انجام شده که ریشه در جهل دینی دارد. به علاوه در قرآن اشاره شده است حضرت نوح و حضرت ابراهیم مسلمان بودند. این امر به معنای تسلیم خدا بودن است. لذا هر کسی با هر دینی که تسلیم خدا باشد، از دیدگاه قرآن مسلمان به شمار میرود. اگر این تعریف را بپذیریم، اختلافات نه تنها بین مسلمانان بلکه بین مسلمانان و ادیان دیگر نیز کاهش یافته و به حداقل می رسد و جلوی تولید نفرت گرفته می­شود. اما اگر مرتب شعار مرگ بر … بدهیم، کمتر دوست پیدا می­کنیم و بر تعداد دشمنانمان افزوده می­شود. باید بر اساس فرموده قرآن همواره به مجادله احسن (بگو مگوی نیکو) با دیگران بپردازیم و سخن خداوند را به گوش جان بسپاریم که ولاتسبوا الذین یدعون من دون الله، کسانی را که دعوت به غیر خدا می­کنند (مشرک هستند) ناسزا نگویید.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا می توان گفت کاهش روابط و واگرایی بیشتر در روابط ایران با کشورهای عربی نقشی در افزایش تنشهای مذهبی داشته است؟

قطعا اینگونه است. زیرا دوری توهم زا است. افراد هر چه از هم دورتر باشند شناخت شان از یکدیگر کمتر و سوء ظن آنها بیشتر می شود.  به همین دلیل هم قرآن تاکید کرده است انا خلقنا کم من ذکر و انثی ….ان اکرم کم عند اله اتقکم. یعنی بحث شناخت بسیار مهم است. در این راستا ما هر چه فاصله ها را کمتر کنیم به نفع خودمان است و هر چه فاصله ها بیشتر گردد کسانی دیگری که به دنبال فرصت میگردند آن را مورد بهره برداری قرار میدهند و القائات لازم را  به طرف ها تلقین میکنند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: برخی از وجود یک توطئه سازمان یافته برای ایجاد یک جنگ فراگیر مذهبی در منطقه سخن می گویند. با این فرض چه جریانی می تواند در پشت این توطئه وجود دارد؟

اینکه کسانی قصد توطئه برای افزایش شکاف مذهبی در منطقه دارند، یک تحلیل است. در این بین با توجه به سابقه تاریخی  اختلافات مذهبی و بهره بردای بریتانیا در جهت گسترش شکاف مذهبی، اکنون نیز صهیونیست ها در صدد بهره برداری از این موضوع هستند. در سال گذشته هم در تل آویو نشستی برگزار گشت و به این نتیجه رسیدند که از اختلافات مذهبی در منطقه به سود خود بهره برند. ما نمی توانیم به دشمنان بگوییم که این کار را انجام ندهند. ما چون جهلمان زیاد است، عوامل خارجی بهره برداری میکنند و شکاف را گسترده تر کرده و به جاهایی می کشانند که با منافع آنها سازگار باشد. در این شرایط ما قربانی میشویم.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش بحران سوریه و تنش های علوی- سنی و سنی – مسیحی در تشدید جنگ مذهبی در منطقه تا چه میزانی است؟

متاسفانه درگیری در سوریه به این تنشها و اختلافات مذهبی دامن زده است و بسیاری نیز تلاش میکنند از این بحران در جهت افزایش شکاف مذهبی در منطقه سوء استفاده کنند. برخوردهای اخیر و فتواها بر ضد شیعه مانند مجاز بودن تجاوز بر ضد زنان شیعه و نقش قبر کردن برخی از بزرگان شیعه و.. باعث افزایش نفرت های مذهبی شده و روز به روز تشدید می شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با در نظرداشت رویکردهایی چون فتواهایی ضد شیعه و هتک حرمت مزار «حجر بن عدی» توسط افراد تندرو دامنه این رویکردها تا چه میزانی میتواند گسترده  تر گردد؟

متاسفانه بسیاری از کسانی که نام علمای مذهبی برخود نهاده اند آتش بیار معرکه افزایش و گسترش شکاف و اختلاف مذهبی در منطقه هستند. در حالی که این علما باید افراد را آگاه کنند. ولی متاسفانه در بین گروه های مختلف اسلامی (چه شیعه و چه سنی) تندروهایی هستند که با اقدامات نابجا و ناصواب خود به این نفرتها، درگیرها و اختلافات مذهبی دامن میزنند. مثلا برخی شیعیان ناآگاه و یا گمراه خلفای سه گانه یا ام المومنین عایشه را سب میکنند و ناسزا می­گویند. در مقابل هم برخی علمای تندروی سنی  فتواهای ناجوانمردانه ای صادر میکنند و به شکافها و اختلافات مذهبی دامن میزنند. در حالی که سیاست پیامبر(ص) این نبود، وی نرم خو بود تا جایی که پیامبر به ساده­لوحی متهم میشد و به او اذن می­گفتند. در کنار تندروها کسانی جمع میشوند که اهل درگیری و جنگ و فرقه گرایی هستند. اکنون این فتواها و رویکردها روز به روز گسترش می باید، چرا که کتابهایی تند از سوی طرفین نوشته می شود که نفرت و کینه تولید می­کنند . (در کشور ما نیز وجود دارد و در کشورهای دیگر نیز اینگونه است)  مثلا امسال در نمایشگاه بین المللی کتاب کشور امارات، حدود 400 کتاب بر ضد شیعه و ایران وجود داشته است. لذا این رویکردها بی تاثیر نیست و هر کسی در هر جایگاهی به این اختلافها و شکاف ها دامن زده و موجب گسترش اختلافات میشود.  بویژه در دوران کنونی که هر سخنی گفته شود، وارد شبکه جهانی اینرنت  میشود و گسترش جهانی می یابد و تاثیرات جهانی نیز دارد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش فتواها و سخنان افرادی همچون شیخ قرضاوی در گسترش نفرت و شکاف مذهبی تا چه میرانی است؟

قرضاوی مسلمانی انقلابی بود که اکنون دچار دگردیسی شده است. این دگردیسی علل گوناگونی دارد. شاید نادانی و رفتارهای غلط برخی شیعیان نیز در این امر نقش داشته است. یعنی برخی شیعیان تندرو هم با دامن زدن به اختلاف ها بهترین انگیزه را در اختیار وی قرار داده اند. قرضاوی از جمله کسانی بود که اتحاد جهانی علما را تشکیل داد که خیلی از علمای ایرانی نیز عضو آن هستند. وی همچنین از کسانی بود که سالها قبل کتاب الصحوه الاسلامیه یا بیداری اسلامی را نگاشت. اما بعد از دگردیسی  مورد سوء اسفاده قرارگرفت و تبدیل به بلند گوی اختلاف شیعه و سنی شد. کما اینکه افراد دیگر تندرور در شیعه  و سنی نیز چنین نقشی دارند و به شکاف ها و اختلافها دامن میزنند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش کنونی رسانه های منطقه ای در گسترش شکاف های مذهبی در منطقه چیست؟

به دلیل اینکه رسانه ها حالت کاتالیزور و تشدید کننده دارند، رویکردهای بد یا خوب تشدید میگردند. چرا که گستره ای جهانی دارد. جدا از این نیز به علت استبداد در کشورهای اسلامی، اندیشمندان مسلمان و نو اندیشان اسلامی رسانه ای در اختیار ندارند و عملا رسانه ها در اختیار تندروها است و آنها از این رسانه ها بهره می برند. مثلا برخی از مداحان در کشور ما با بهره گیری از این تریبون­ها نفرت ها را بیشتر میکنند. در مقابل کسانی هم در کشورهای عربی به این مسائل دامن میزنند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در شرایط کنونی آیا هر گونه درگیری‌های طایفه‌ای و مذهبی در کشورهایی چون سوریه، لبنان، بحرین و حتی یمن همسو با سیاست‌های آمریکا در منطقه است؟

مسلم است که آنان سود این تشدید شکاف و درگیری بین مسلمانان را می برند. وقتی درگیری مذهبی رخ میدهد و افراد با انگیزه های مذهبی می خواهند به پیروزی یا شهادت برسند، تا سر حد مرگ به جنگ و درگیری می پردازند. وقتی  ما به عنوان شیعه و سنی می توانیم همدیگر را بکشیم و با هم جنگ کنیم، امریکا برای رسیدن به اهداف خود کمترین هزینه را خواهد پرداخت. در قدیم سلاح نفت در دست مسلمانان بود، اما این سلاح ارزش خود را از دست داده است. چرا که حتی مترقی ترین کشورهای اسلامی به نفت وابسته هستند و برای گذران زندگی مجبور به فروش نفت هستند. لذا اکنون نفت سلاح بازدارنده نیست، بلکه وسیله ارتزاق است. در این حال فهم سیاسی هم در بسیاری از کشورها ی منطقه پایین است و غرب هم بهره برداری خود را از این وضعیت میبرد. مثلا در سال گذشته میلیاردها دلار جنگ افزار به کشورهای منطقه فروخته اند. در این حال زمانی که ما به عنوان شیعه و سنی می توانیم  همدیگر را بکشیم و با هم جنگ کنیم و انگیزه های مذهبی لازم را در اختیار داریم و توان مالی برای خرید سلاح هم داریم، دشمن اگر از این موقعیت استفاده بهینه نکند، احمق است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نگاه شما رویکرد سیاست خارجی ایران با در نظر داشت احتمال شعله ور تر شدن جنگ های فرقه ای و مذهبی در منطقه باید چگونه باشد ؟

اگر جلو تندروها در کشور گرفته نشود و اجازه داده نشود اندیشمندان واقعی اسلامی مسائل را مطرح کنند، تندرو ها با رویکردهای ضد فرقه ای همه کارها را در دست میگیرند. اوایل انقلاب حاجیانی که به مکه می رفتند  فتوای امام را به همراه داشتند و رویکردی همگرا با اهل سنت داشتند، چون عدم استفاده از مهر و عدم نماز فرادا و تاکید بر شرکت در نماز جماعتاهل سنت. اما اکنون در  برخی کاروان های اعزامی برخی تندروها رویکرد دیگری دارند و برخی تندروها مسئول کاروان و یا روحانی کاروان هستند و بر خلاف دستور سابق امام عمل می­کنند. از اینرو ما هم باید نوعی خانه تکانی کنیم تا از دست تندروها رها شویم . مثلا فتوای رهبری در مورد عایشه  خیلی خوب بود و می تواند بسیاری از مشکلات را حل کند. ما به  این رویکردها نیاز داریم تا اهل سنت بدانند نگاهی منفی به آنان نداریم. ما می توانیم با چنین نگرشهایی از شعله ورتر شدن جنگ مذهبی جلوگیری کنیم. در حوزه سیاسی هم اینگونه است و باید به شدت مراقب باشیم که جنگ در سوریه عملا تبدیل به جنگ شیعه و سنی نشود و حق مقاومت برای دیگران تببین گردد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نظر شما نقش سازمان همکاری اسلامی برای مقابله با افزایش درگیری شیعه و سنی چیست؟

باید دانست این سازمان کارکرد خود را از دست داده است. سازمان همکاری اسلامی بیشتر سازمانی تشریفاتی مانند اتحادیه عرب شده و عملا در اختیار قدرت ها و کشورهای پولدار قرار گرفته  و نقشش به حداقل رسیده است. همچنین نوعی صف آرایی داخلی در این سازمان انجام گرفته که از قدرت مانور آن بسیار  کاسته است. در کنار این،  نهادهای غیر رسمی ما نیز اینگونه است. مثلا دارالتقریب زمانی نقش مهمی در کاهش اختلاف شیعه و سنی داشت، اما اکنون مجمع جهانی تقریب عملا  خنثی است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در چه صورتی جنگ مذهبی وتنشهای فرقه ای در خاورمیانه پر رنگ تر خواهد شد؟

جنگ که خیر و برکت ندارد و مصیبت و فقر خواهد آورد. امام علی (ع) جمله زیبایی دارد و اشاره می کند که هیچ قومی را ندیدم که در سرزمین خود بجنگند مگر اینکه خوار شدند. اکنون نیز جنگ در منطقه ما شعله ور شده است. ما همچنین به دست خودمان منطقه را خراب میکنیم. مثلا در سوریه هر کدام که پیروز گردند چه چیزی برای آنان باقی می ماند؟ اسرائیل در جنگ سوریه از سلاح شیمایی استفاده کرده و رسانه­ها هم به نوبت دولت سوریه و یا مخالفان را به استفاده از این سلاح متهم کرده و زمینه را برای ورود قدرت­های جهانی در این جنگ ایجاد می­کنند. فکر میکنم باید نقش اندیشمندان مسلمان در این  حوزه بسیار پررنگ گردد تا جلو فجایع و تنش های مذهبی و فرقه ای گرفته گردد. هر چه عقلا و نو اندیشان اسلامی وارد صحنه شده و مرتجعان به حاشیه رانده شوند، زمینه اختلافات کاهش یافته و جلوی سوء استفاده دشمن گرفته خواهد شد.

 

 

گفتگو از فرزاد رمضانی بونش

 

Share