June 25, 2022 – 8:24 am | Comments Off on شیعیان افغانستان و طالبان؛ از تعاملات دو جانبه تا تهدیدات چند جانبه 

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

برای درک بهتر این موضوع که رابطه و تعامل دو جانبه میان جامعه «شیعیان» افغانستان و «طالبان» چه سمت و سوی خواهد گرفت لازم است در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

اسرائیل، دگرگونی های خاورمیانه و توازن قوای منطقه ای – گفتگو با دکتر ماکان عیدی پور کارشناس مسائل اسرائیل

نگارش در December 23, 2012 – 1:47 pm
اسرائیل، دگرگونی های خاورمیانه و توازن قوای منطقه ای  – گفتگو با دکتر ماکان عیدی پور  کارشناس مسائل اسرائیل
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

تحولات دو سال اخیر خاورمیانه و یا بهار عربی در خاورمیانه از زمانی که نخستین جرقه های خود را در تونس آغاز کرد با نگرانی ها و امید هایی برای اسرائیل به همراه بوده است. در این حال اکنون پس از گذشت دو سال از آغاز تحولات برای بررسی بیشتر نوع نگاه و رابطه اسرائیل به خاورمیانه و چشم انداز رویکردهای سیاست خارجی آن در این حوزه به گفتگویی با دکتر ماکان عیدی پوراستاد دانشگاه و کارشناس مسائل اسرائیل پرداخته ایم:

واژگان کلیدی: اسرائیل، پیامد، انقلاب ، بهار عربی، سیاست خارجی، مصر، توازن قوای منطقه ای

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا از منظر سیاست خارجی اسرائیل هر چه دمکراسی سازی در منطقه خاورمیانه افزایش پیدا کند، قواعد بازار آزاد و دمکراسی مد نظر بیشتر قرار گیرد به نفع آن در منطقه خاورمیانه است ؟

از جنگ جهانی دوم به بعد در محافل آکادمیک غرب این پرسش مطرح بوده است که آیا غربی ها باید به دمکراسی به رشد و دمکراسی  کمک کنند و یا اینکه  این امر دردسر ساز میشود. بعد از تجربیات غربی ها در دهه های گذشته جمع بندی آنها این بوده است دمکراسی ابزار خوبی برای تغییر شرایط نامطلوب است. من اسرائیل و غرب را در این جا از هم جدا نمی دانم و تقریبا جدایی ناپذیرند. در این حال اکنون غربی ها رویکرد خاصی در مورد دمکراسی سازی در جهان سوم ندارند. یعنی نه اعتقاد دارند دمکراسی در دراز مدت به نفع آنان است و نه الزاما به سودشان است. بنابراین در نگاهی کلی آنان دمکراسی ابزاری برای تغییر شرایط در زمان لازم است. در این حال ما یک اسرائیل داشته و یک شبکه یهود داریم و اسرائیل هم صرفا در ساختار قدرت یهود نقش بزرگی ندارد.

از گذشته اسرائیل منافع خود را اینگونه تعریف کرده که در کشورهای اطراف خود دولت ها متزلزل و از نظر اقتصادی وابسته باشند. در دوران جنگ سرد اسرائیلی کار مشکلی در معادلات منطقه ای با توجه به نوع وابستگی کشورهای این منطقه با مسکو داشتند. در این حال از نگاه غرب دمکراسی برای کشورهای جهان سوم تا فروپاشی شوروی معمولا به چپ گرایی و احزاب سوسیالیست و هوادر بلوک شرق ترجمه می شد و برای غربی و اسرائیل دمکراسی خوشایند نبود. با فروپاشی شوروی خلائ ایدئولوژیکی برای خاورمیانه جدا از ایران پیش آمد و در دهه نود ما رشد رشد سازمان ها اسلامی در منطقه بوده ایم که این خلائ را پر میکنند.  در این دوران غربی ها با با خیال نبود شوروی دمکراسی را بی خطر دانستند از این دیدگاه  دمکراسی آنچیزی میشود که غرب آن را کنترل خواهد کرد. اما در اوایل قرن بیست و یک عبارت متداولی در غرب این بودکه در برخی از کشورهای عربی در صورت انتخابات بن لادن رئیس جمهور می شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به عنوان پیش فرش براین نظر باشیم که فرایند دمکراسی سازی در خاورمیانه به ضرر اسرائیل است آیا این نوع نگاه اسرائیل با نگاه غرب در مورد دمکراسی سازی در خاورمیانه در تقابل نیست ؟

نه. غرب و اسرائیل در واقع مواضع مشترکی داشته و عملا تقابلی بین آنان در این حوزه دیده نمی شود. یعنی اسرائیل به طور کلی با دمکراسی مشکل ندارد، اما  امروزه با منطقه ای روبرو است که نقشی را قبلا ایفا کرده است مطلوب نبوده است. یعنی افکار عمومی منطقه بر ضد آنان است و آنان مقدسات و تمامیت ارضی کشورهای منطقه را زیرسوال برده اند. لذا اگر این مردم فرصت سخن گفتن داشته باشند( دمکراسی یعنی شنیدن صدای مردم) قاعدتا اسرائیل با آن مخالف است. چنانچه اکنون اخوان نیز شعار اصلی اش فلسطن و برگردان استقلال به مصر است. در این حال اگر چیزی برای اسرائیل ناخوشایند است برای غرب هم هست. چرا که اسرائیل  تمام ساختار اقتصادی غرب را کنترل میکند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با در نظر داشت تحولات بهار عربی مهمترین نگرانیی کنونی اسرائیل در تحولات بهار عربی چیست ؟

مهمترین نگرانی ورود چهره های جدید به بازی منطقه است. تا دیروز تنها مشکل اسرائیل در جهان اسلام ایران بود و جدا از ایران  کسی در مقابل اسرائیل  قد علم نمی کرد، اما با شرایط جدید که در مصر و حتی آنچه در سوریه رخ میدهد در حال شکل گیری است مانند اگر آنان قدرت گیرند و رویکرد مقتدری در برابر  اسرائیل داشته باشند فضا برای تل آیو تنگ شده موجب نگرانی می شوند .  یعنی چندین دهه تل آویو در منطقه ترک تازی کرده و این امر را هم مدیون حکومت های ضعیف و منفعل عربی بوده است. حال با تغییر معادلات در شرایط نوین ژئواستراتژیک وضعیت این دولت به گونه ای دیگر خواهد شد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به اینکه حدودی نیمی از جمعیتی اردن فلسطینی تبار است اگر به روند گذار به دمکراسی و  فروپاشی ساختار کنونی قدرت پیش آید این فروپاشی چه پیامد هایی برای اسرائیل دارد ؟

این امر تاثیر بزرگی بر اسرائیل دارد. یعنی برخی منابع تا حدود  70 در صد مردم اردن را فلسطینی تبار می دانند. در این حال دولت کنونی اردن حاصل هماهنگی اسرائیل با انگلیس بوده تا فلسطینی ها ر ابه انفعال کشانند و موفق هم بوده اند. حال با توجه به نگاه خاص اسرائیل به اردن  اگر اردن بخواهد شکل دیگرگون یابد (هر چند تصور آن مشکل است) قطعا آرمان فلسطین و خواسته مردم فلسطین پررنگ تر  و حلقه محاصره اسرائیل هم تنگ تر خواهد شد و بسیاری از ماعلات را برهم می زند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: برخی معتقدند یکی ازعواملی که باعث احتیاط غرب در مورد سوریه شده ترس از سلفی ها در سوریه و نگرانی های امنیتی اسرائیل از این حوزه است. در این حال اگر  سوریه نیز با مشکل فروپاشی روبرو شود و یا  اسلام گرا های تندرو قدرت گیرند  چه تاثیری بر اسرائیل دارد؟

رژیم فعلی سوریه هر چند مطلوب اسرائیل نبوده و حامی مقاومت است، اما حداقل رژیمی سکولار ، اهل معامله و در چارچوب قواعد بین المللی رفتار کرده است. یعنی دولت اسد و پدرش روابط بینابینی در منطقه داشته در شرایطی بودند که تهدید جدیدی برای اسرائیل به شمار نمی رفتند. در این حال اگر قرار باشد  دولتی تندرو  در این کشور که غیر قابل کنترل باشد و تفکر وهابی را ترویج کند به قدرت رسد، این امر گزینه بهتری از اسد نیست. لذا اسرائیلی ها از آغاز نمی خواستند سوریه اینچنین به هم ریزد. چرا که اسرائیلی ها با گرو ه های افراطی مشکل جدی دارند و این گروه ها هزینه برتر  است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اولویت های امروزی در سیاست خارجی اسرائیل در مورد تحولات دو سال گذشته خاورمیانه چیست؟

اسرائیل در گذشته اشتباهاتی داشته است و تلاش میکند دشمنانی همانند ایران را در منطقه افزایش ندهد. چنانچه در برخورد با دولت جدید هم مصر تلاش می کند روابط دیپلماتیک را رعایت کند تا روابط قطع نگردد. چرا که قطع ارتباط موجب هزینه های بسیار است. جدا از این با تقویت دیپلماسی نفوذ خود را گسترش دهد. در دهه گذشته  تل آویو در کشورهای حاشیه خلیج فارس نفوذ خود را گسترش داد و اکنون تلاش میکند در ارتباط با قطر، کویت، بحرین و.. نفوذ بیشتری داشته باشد.  همچنین پرده های آهنین به دور ایران و مقاومت اسلامی کشد و ایران و مقاومت اسلامی را ایزوله کند. همچنین بار رویکرد اختلاف افکن به مساله شیعی و سنی دامن زند تا عملا محوری همراه با ایران در خاورمیانه شکل نگیرد. چرا که اگر کشوری در حد متوسط به بالا در خاورمیانه همراه با ایران وجود داشت و در مواضع خود شباهت هایی با ایران داشت اسرائیل در وضعیت کنونی نبود. در این راستا به نظر میرسد برای جلوگیری از اتحاد کشوری دیگر با ایران امتیاز های زیادی هم خواهند داد. مثلا به مصر امتیاز خواهد داد تا این کشور را مهار کنند و به دشمنی با اسرائیل نکشاند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: انقلابهای اخیر عربی چه تاثیراتی بر سیاست خارجی تل آویو در منطقه و قدرت آن داشته است ؟

باید پذیرفت که اسرائیل از منظر قدرت در منطقه محدودتر شده است. یعنی اسرائیل قدرتی نظامی در منطقه دارد و قدرتی سیاسی . در این حال قدرت نظامی اسرائیل در منطقه بلامنازع است و همچنان این دولت قدرتی هسته ای بوده و عملا هم در منطقه قدرتی هسته ای وجود ندارد. اما از نظر سیاسی اسرائیل بسیار منزوی بوده و به هیچ وجه روابط خوبی با محیط خود نداشته. حتی رهبران عربی که در سالهای گذشته با این دولت روابط برقرار کرده اند هزینه های زیادی در مقابل افکار عمومی خود پرداخته و میکنند. یعنی هزینه رابطه با اسرائیل و روی خوش نشان دادن به این دولت هزنیه ای سنگین بر دوش کشورهای عربی بوده است. در این حال اسرائیل ابزاری به نام غرب دارد و می تواند از تمام بضاعت دفاعی و امنیتی غرب را در منطقه استفاده کند . این امر سبب شود اسرائیل واحد خاص سیاسی و نظامی در منطقه باشد. اما امری که  اسرائیل را در موضع ضعف قرار میدهد اراده مردمی و افکار عمومی منطقه، جهان عرب و اسلامی بوده که تل آیو هیچ گاه در این زمینه موفق نبوده است. یعنی دولت های عربی اگر بخواند در مقابل اسرائیل قرار گیرند شانس کمتری دارند، اما رویارویی با مردم امری دیگر است. در این حال انقلابهای  بهار عربی تاثیری در موازنه نظامی با اسرائیل نگذاشته است، اما در معادلات سیاسی با  اسرائیل تاثیرگذار بوده و فشار بر  اسرائیل را بیشتر کرده و در حال تبدیل دوباره موضوع فلسطین و اسرائیل به موضوعی درجه  نخست در منطقه است. در حالی که اسرائیل تلاش کرده است به موضوع درجه دو و سه دارای اهمیت در بین جهان عرب باشد. چنانچه با بهره گیری از تاسیس شبکه الجزیره مساله فلسطین را به نوعی منحرف کرد و این شبکه در خدمت عملیات روانی اسرائیل قرار گرفت. یعنی با جدا کردن مقاومت ، جدایی غزه از کرانه باختری، عملا با حذف نام فلسطین از رسانه ها اسرائیل توانست به  برخی از اهداف خود رسد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا اسرائیل در راستای اهداف و منافع ملی خود ابزارهایی برای پیشبرد و تاثیر گذاری بر عدم تغییر کامل و یا تغییر مطلوب در دگرگونی های بهار عربی دارد؟

اسرائیل همیشه توانسته است با ابزارهای مالی، نظامی و.. به سرکوب گروه های دیگر در منطقه کمک کند، کودتاهایی را طراحی کند و کشورهایی را در تنگنا قرار دهد. یعنی این دولت خیلی از ابزراهای لازم را داشته تا درخیلی از کشورهای عربی  از آن بهره برد و در چند دهه گذشته نیز از آن بهره برده است. اما  توان تغییر اراده مردم در منطقه را نداشته است. اسرائیل در شمال آفریقا و کشورهایی مانند تونس یا مراکش و با کمی کمتر در الجزایر نفوذ سیاسی و امنیتی داشته و توانایی انجام اقدامات  بسیاری دارد. اما در مصر موضوع متفاوت است و این کسور به بلوغ خود رسیده است و هیچ گزینه دمکراتیکی در مصر  به نفع اسرائیل نیست. حتی معتدل ترین  شخصیتهای مصری مانند عمر موسی و البرادعی هم مخالف اسرائیل هستند و در پستهای بین المللی پیشین خود به دلیل مواضع ضد اسرائیلی خود تضعیف یا  کنار گذاشته شده اند. بنابراین در بهترین شرایط اسرائیل با مصر مشکل خواهد داشت.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح :آینده نگاه اسرائیل به منطقه خاورمیانه عربی را چگونه مورد بررسی و تحلیل قرار می دهید ؟

من فکر میکنم اسرائیلی ها در نهایت تن به نوعی توازن قوای منطقه ای خواهند داد. یعنی در نهایت یک نیروی مخالف خود را در منطقه تحمل خواهند کرد و مجبور به این امر هم هستند. در این حال برنامه های دراز مدت آنان بر روی مسائل قومی و مذهبی در خاورمیانه متمرکز است. اسرائیل تلاش خواهد کرد تا بر روی چیدمان های پسااستعماری ملت ها در کشورهای عربی  متمرکز شوند ( مانند ساختار جمعیتی که در عراق ، ترکیه و… وجود دارد) من فکر میکنم اسرائیل آلترناتیوهایی را برای خود کنار گذاشته تا هر زمانی که تصور اتحادی بر ضد این رژیم  وجود داشته باشد ثبات کشورها را به خطر اندازند. در این حال در وضعیت کنونی سلفی ها و تندروهای سنی مذهبی خطری مهم خواهد بود که سازماندهی قوی، منابع مالی گسترده و دارای نفوذ در ارکان حکومتی شیخ نشین های خلیج فارس هستند.. در این حال پیش بینی میشود رویکردهای اسرائیل تغییر کند و امتیازات زیادی برای از بین بردن مقاومت اسلامی دهد. یعنی امروزه ممکن است هر گروه دیگری را بر  مقاومت اسلامی در منطقه ترجیح دهد و هر امتیازی به کشوری مانند مصر  و حتی به ایران پیشنهاداتی دهد تا مقاومت اسلامی را به انفعال کشاند.

 

گفتگو از: فرزاد رمضانی بونش

 

 

Share