مهر ۱۷, ۱۴۰۰ – ۳:۰۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

در طول تاریخ، تسلط بر راههای دریایی زمینه ساز توسعه نامحدود اقتصادی و تجاری بوده است. آلفرد تیر ماهان(1914-1840)، ژئواستراتژیست مطرح ایالات متحده امریکا، که نیروی …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

اجلاس غیرمتعهدها و ریاست ایران، دستاوردها و فرصتها – گفتگو با دکتر حسن بهشتی پور کارشناس مسائل بین المللی

نگارش در شهریور ۱۵, ۱۳۹۱ – ۸:۰۶ ق.ظ
اجلاس غیرمتعهدها و ریاست ایران، دستاوردها و فرصتها  – گفتگو با دکتر حسن بهشتی پور  کارشناس مسائل بین المللی
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

ایران میزبان بزرگترین همایش بین‌المللی دهه‌‌های اخیر خود با عنوان شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد بود و در این اجلاس برای دوره‌ای سه ساله، ریاست  این جنبش را بر عهده گرفت در این بین برای بررسی بیشتر مهمترین دستاوردهای نشست تهران و فرصتهای سه ساله ریاست ایران به گفتگویی با دکتر حسن بهشتی پور کارشناس مسائل بین المللی پرداخته‌ایم:

واژگان کلیدی: اجلاس غیرمتعهدها، پیامد، فرصت، ایران، مصر، سیاست خارجی


 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به نقش کنونی جنبش عدم تعهد در نظام جدید بین‌الملل مهمترین دستاوردهای بین اللملی نشست تهران برای سیاست خارجی کشور در  چه حوزه هایی است ؟

قبل از هر امری باید توجه داشت که هر اجلاسی را باید در حد خود ارزیابی کرد. یعنی نه باید خیلی در مورد نتایج یک اجلاس اغراق کرد و نه اینکه نتایج و دستاورهای آن را نادیده گرفت. یکی از مشکلات ما این است که یا یک اجلاس را خیلی مهم میکنم و یا از اهمیت آن بسیار میکاهیم. چنانچه برخی خبرگزاری های خارجی اجلاس مانند تهران را بی اهمیت تلقی کردند. آنچه واقعیت دارد آن است که با توجه به عضویت و حضور ناظر دو سوم کشورهای جهان و کشورهایی مانند آفریقای جنوبی، ایران، هند، مصر،  ونزوئلا، اندونزی و …پتانسیل خوبی در جنبش عدم تعهد وجود دارد و در بین اعضای  ناظر هم کشورهایی مهمی همچون چین  و برزیل وجود دارد. در این حال با توجه به  نشست تهران و طرح بیش از 800 موضوع  مختلف آنچه اهمیت دارد که تمایل از ابتدا براین بوده است که جنبش عدم تعهد جنبش باقی بماند نه نهاد و سازمان بین المللی. معنی آن است که رهبری دوره ای جنبش موظف است  دبیرخانه رادر کشور خود ایجاد واداره کند. علاوه بر این  اداره دفترهماهنگی جنبش درنیویورک تا سه سال آینده در دست ایران خواهد بود. در این حال ضعف جنبش  صرفا بیان نقطه نظرات از سوی رهبران دولتها است بدون اینکه مکانیزمی برای اجرایی شدن آنها بوجود آید . اما این به معنای بی خاصیت بودن این جنبش نیست زیرا در بسیاری از مجامع بین المللی  گروه جنبش عدم تعهد در مورد موضوعاتی کهاز پیش  با یکدیگر هماهنگی کرده اند مواضع مشترک اتخاذ می کنند و به این ترتیب کار را پیش می برند.  اجمله در مجمع عمومی سازمان ملل و یا آژانس بین المللی هسته ای، انکتاد،  نشست شورای حقوق بشر در ژنو و غیره

 

 مرکز بین المللی مطالعات صلح: از دیدگاه ژئوپلتیک و استراتژیک اهمیت برگزاری نشست جنبش عدم تعهد در تهران چه بود؟

حضور صدوبیست کشور جهان از چهار قاره بزرگ در سطوح عالی و میانه به دنیاپیام های مختلفی را ارسال می کند . زیرا این کشورها امکانات بسیار خوبی از لحاظ موقعیت جغرافیایی حساس در کانال سوئز ،تنگه هرمز ، باب المندب ، پاناماو دماغه امید نیک در اختیار دارند. همچنین با برخورداری از ذخایر عظیم انرژی و سهم 20 درصدی از تجارت جهان خود را در موقعیت تاثیرگذاری  قرار داده اند.

از لحاظ سیاسی نیز همسویی و همگامی این کشور ها بصورت نسبی با وجود اختلاف نظرهایی که دارند قابل توجه است به عنوان نمونه موضوع حمایت از برنامه صلجح امیز هسته ای ایران و مخالفت با تحریم های یکجانبه علیه دیگر کشورها پیام مثبتی برای ایران است همچنانکه دروغ بودن تبلیغات غرب را در باره انزوای ایران به اثبات می رساند.یعنی زمانی که دوسوم رهبران کشورهای جهان در تهران حاضر میشوند  انزوا دیگر معنایی ندارد بویژه انکه کسب رهبری سه ساله این جنبش ، موفقیتی برای ایران است.جدا از این بیانیه ای که منتشر شد دقیقا در راستای نگاه ایران به صحنه ی بین المللی بود و  جبهه ای که منتقد یکجانبه گرایی در  صحنه ی بین المللی و سیاست های امریکا و متحدان است را تقویت کرد. ضمن اینکه  کشوری که چنین اجلاسی را برگزار میکند  چهره خود را در عرصه بین المللی مثبت میکند. یعنی حضور  این تعداد از رهبران دنیا چهره مثبتی از ایران به دنیا معرفی میکند. در این حال توجه هیئت های دیپلماتیک در مورد دروغ سازی رسانه  ها در مورد ایران و ارائه چهره مثبت از ایران در اجلاس سران عدم تعهد دستاورد مهمی برای ایران است. گذشته از این شرکت مرسی و  دبیرکل سازمان ملل و نماینده ویژه  عربستان  و نخست وزیر هند وزن نشست را افزایش داد. اگر چه سران بنگلادش، پاکستان و در مجموع 40 تن از سران، مقامات بالا و  همچنین تصمیم گیر و بیانیه تهران همه و همه حکایت از موفقیت نشست جنبش عدم تعهد در تهران دارد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: برگزاری شانزدهمین اجلاس سران سران عدم تعهد در تهران چه تاثیری در پرونده هسته ای ایران و مشکلات ایران با غرب برجا خواهد گذاشت؟

 در اجلاس سران عدم تعهد بر اینکه انرژی هسته ای حق همه کشورهای از جمله ایران است مورد تاکید قرار گفت و مخالفت صریحی هم با تحریم های یکجانبه امریکا بر ضد ایران و کشورهای دیگر شد. این امر خود دستاوری مهم است. اما باید گفت که این کشورها در حدی قدرت ندارند که بتوانند این تحریم ها را متوقف کنند. چرا که برخی کشورهای جنبش عدم تعهد حاضر نیستند هزینه مخالفت با تحریم ها را بپردازند. چرا که گسترس همکاری این کشورها باایران مساوی باافزایش فشارازسوی غرب برآنان است. در مورد هند ما شاهد هستیم به دلیل انکه منافع این کشور در سایه همکاری نفتی با ایران است این کشور آمریکا را متقاعد می کند که از تحریم ها استثناء شود زیرا قدرت تحمیل خواسته خودراار زاه های گوناگون به آمریکا دارد.اما همه کشورها ی عضوغیر متعهدها دارای چنین امکانی نیستند.با این حال اینکه سران عدم تعهد از نظر بین المللی با  تحریم ها مخالفت میکنند خود ایجاد کننده فضایی است که دروغ بودن شعار مخالفت جامعه بین المللی با فعالتهای هسته ایران را نمایان میکند.یعنی این اجلاس عدم تعهد فضایی مثبت برای ایران بدون اینکه در عمل منجر به کاهش تحریم ها گردد را به وجود می آورد. در این راستا باید گفت جنبش عدم تعهد برای مخالفت بیشتر با این رویکرد غرب به زمان بیشتر نیاز دارد تا  نظام بین المللی  از یکجانبه گرای رها گردد. امری که دشوار است و نیاز به زمان دارد. ضمن آنکه چنین حمایتی موجب کاهش تهدید علیه ایران و در نتیجه افزایش نقش آفرینی ایران در صحنه بین الملل می شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با در نظرداشت روابط ایران با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و  مصر حضور برخی از رهبران این کشورها در شانزدهمین اجلاس سران جلاس سران عدم تعهد در تهران چه پیامدهایی بر روابط منطقه‌ای ایران برجا گذاشت؟

نماینده ویژه عربستان پسر  ملک عبداله قائم مقام وزیر خارجه عربستان بود. سعود الفیصل وزیرخارجه به دلیل بیماری نمی تواند کارهای محوله را انجام دهد و پسر عبدالله  شخصیت اصلی در وزارت خارجه کنونی عربستان سعودی محسوب می شود. در این حال با توجه به نحوه برخورد مثبت پادشاه عربستان با  احمدی نژاد در مکه پس از دوره ای از تنش و  حضور نماینده ویژه پادشاه در تهران این امر به نوعی تلاش برای کاهش تنش با ایران است . حضور مرسی هم از دو جهت برای او اهمیت داشت. نخست انتقال ریاست به ایران و دوم بهره گیری از فرصت اجلاس تهران برای بیان دیدگاه های رئیس جمهوری جدید مصر  که در عرصه یک اجلاس جهانی بود. مرسی جدا از برخی تفاوت رویکردها با ایران (طبیعی است که مسئولان مصری دیدگاه های خود رابیان کنند) با توجه به بیان سیاست های اصولی در باره خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای و مسائل منطقه ای به موضوعات مهمی در اجلاس تهران پرداخت  اما خبرگزاری های دنیا به برجسته سازی رویکرد مصر درباره سوریه پرداختند. یعنی سخنان مرسی  در انتقاد از اسرائیل و امریکا نادیده گرفته شد، اما درباره  سوریه که کاملا مخالف با اسد بود، توسط رسانه های غربی  برجسته گردید .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در فرصت سه ساله ریاست ایران بر  جنبش عدم تعهد آیا امکان رشد مجدد این جنبش به‌عنوان سازمانی کارامد و تاثیرگذار در صحنه بین‌الملل وجود خواهد داشت؟

در سه سالی که ایران رهبری جنبش را به عهده دارد اگر  تیمی قوی در وزارت خارجه ایران تشکیل گردد و بتواند موضوعات مهم در قالب 11 بند بیانیه پایانی اجلاس مطرح شده است را به خوبی پیگیری کند و آنها را به  اجرایی شدن نزدیک کند فرصت بسیار مغتنمی برای عرصه دیپلماتیک ایران در جهان فراهم خواهد شد. در این حال باید توجه داشت که در قرن 21 کشورها دریافته اند که به تنهایی نمی توانند در عرصه بین المللی بصورت تعیین کننده ای تاثیرگذار باشند. آنها مجبورند با عضویت در نهادها و سازمان های بین المللی و همکاری با سایر کشورها بر میزان تاثیر گذاری خود در عرصه بین المللی بیفزایند. یعنی اگر ایران موفق گردد با کشورهای تاثیرگذار عدم تعهد مانند آفریقای جنوبی،  اندونزی، کوبا، هند، ونزوئلا (ریاست آینده) و  مصر (رهبر گذشته) همسویی و همراهی داشته باشد بدون قطع این رویکرد می تواند وزن جنبش  و ایران را در عرصه بین المللی افرایش دهد. برای رسیدن به این مرحله این ایران است که باید با ابتکارات و خلاقیت هایی به سوی وحدت نظری در بین اعضای جنبش حرکت کند .باید توجه داشت در عرصه دیپلماسی چند جانبه قرار نیست سایر کشورها خود را با ما هماهنگ کنند بلکه کشورها بر اساس منافع مشترک با هم همکاری می کنند

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با برگزاری شانزدهمین اجلاس سران در ایران، ایران برای یک دوره سه ساله ریاست این نهاد بین‌المللی را برعهده  گرفت در این حال مهم ترین فرصت های این ریاست برای سیاست خارجی ایران چیست؟

واقعیت آن است که جنبش عدم تعهد موضوع عدم وابستگی را در شکل های مختلف دنبال می کند و یکی از بنیان های جنبش عدم تعهد عدم وابستگی به قدرت های بزرگ است. اگر ایران در راستای این اصل حرکت کند که با کشورهای سلطه گریز در همه اشکال و کشورهایی که به سمت همکاری بدون وابستگی حرکت کند و همچنین ایده خاورمیانه بدون سلاح هسته ای ایده بسیار جالبی از سوی جنبش عدم تعهد در تهران بود که ایران میتواند زمینه را برای چنین امری فراهم کند. در زمینه مبارزه با تروریسم در هر شکلی می تواند با دیپلماسی قوی با برگزاری کنفرانس هایی این موضوع را پیگیری کند. همچنین در مورد آلودگی محیط زیست ایران میتواند جنبشی جهانی را در این حوزه فعال سازد. در واقع این موارد  مواردی است که ایران باید به پیگیری آن بپردازد به شرط اینکه دیپلماسی شعار را جایگزین  دیپلماسی عمل کنیم. این امر یعنی لزوم به کار گیری همه ابزارهای وزارت خارجه برای  اجرایی شدن مصوبات جنبش عدم تعهد در قالب یک دیپلماسی چند جانبه است ایران می داند یک تنه نمی تواند در این زمینه ها معجزه کند. در این حال با دیگران کارکردن مستلزم راهکارهای اجرایی برای  همکاری کشورهای  عضو جنبش عدم تعهد است. جدا از این ما در صحنه ی عمل نیاز به افراد کار بلد ، شجاع  و مدیر  و متخصص داریم. تا بتوانیم به این اهداف دست یابیم. گذشته از این باید در نظر داشت که این هنر نیست که کشوری صرفا آرمان های ملی خود را پیگیری کند بلکه هنر آن است که کشوری آرمان های ملی خود را در قالب مشارکت با دیگران جستجو کند و به مدلی از همکاری برسد. در این حال شعار کنونی جنبش عدم تعهد که تلاش برای صلح و مدیریت مشارکت جهانی است زمانی تحقق می یابد که ایران بتواند اشتراک منافع را در بین اعضا ایجاد کند و همچنین موضوعات و سوژه هایی را طرح کند که برای دیگر اعضا هم جالب توجه باشد و با همکاری آنها مدیریت مشترکی را در عمل نشان دهد. یعنی ایران نشان دهد به دنبال منافع جمعی است. در این حال زمانی که منافع  جمعی شکل گرفت می تواند میزان تاثیرگذاری همه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد را افزایش دهد.

 

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا میتوان گفت اجلاس جنبش عدم تعهد در تهران دستاوردی برای رویکرد حل بحران در مورد سوریه داشت؟

 هرچندجنبش عدم تعهد به تصمیم واحدی در زمینه سوریه نرسید و عملا طرح ایران برای تشکیل کار گروهی از سه کشور عربی یعنی مصر عربستان و عراق به علاوه سه کشور غیر عربی یعنی ایران ، ترکیه و پاکستان به جایی نرسید  و همچنین طرح آقای مرسی مورد در باره تشکیل کمیته چهار جانبه ایران ، مصر ، ترکیه و عربستان نیز با استقبال همه اعضائ روبرو نشد و صرفا توجه و تاکیدی در راستای تحقق صلح در سوریه بطور کلی انجام شد، اما باید گفت می توان با هماهنگی مصر، ونزوئلا و ایران یا گروه موسوم به تروئیکا موضوع را  پیگری کرد و به طرح مشخصی در مورد  سوریه دست یافت و به اخضر ابراهیمی نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در سوریه هم کمک کرد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: مهمترین چالش های عدم دستیابی به فرصتهای ناشی از ریاست ایران در  جنبش عدم تعهد چه می تواند باشد ؟

باید گفت سیاست خارجی ایران در عرصه جهانی از دیدگاه با زبان خود سخن می گوید. این امر هر چند خوب است، اما باید گفت این  نظرات و دیدگاه ها باید بتواند به گفتمان بین المللی تبدیل شود. یکی از مشکلات مهم ایران آن است که سخنان و ایده ای بسیار خوبی در سطح بین الملل مطرح می کند، اما نتوانسته است آنها را به گفتمان و نظریه غالبی را در صحنه ی بین المللی تبدیل کند تا سایر کشورها در مورد آن به گفتگو نشینند و آن را بپذیرند. یعنی ما باید مسائلی را در صحنه ی بین المللی مطرح کنیم تا بتوانیم دیگران را با خود همراه کنیم. در این بین اینکه ما منتقد غرب هستیم هر چند خوب است اما باید این امر را تبدیل به گفتمانی غالب در صحنه ی بین المللی تبدیل کنیم. یعنی دیگر بدانند چرا ما منتقد غرب هستیم دلایل ما و منطق ما چیست و اصولا چگونه می شود این انتقاد از غرب را به یک نظریه علمی  و مورد پذیرش اکثریت کشورها تبدیل کرد.  شرایط این امر طرح موضوعات و بحث هایی است که قابل اجرا باشد. یعنی صرف اینکه فکر کنیم دیگران به این دلیل با ما همراه نمیشوند که نوکر امپریالیسم هستند ساده سازی مسائل است و ما باید به گونه ای سخن گوییم که دیگران بپذیرند و یاهمراهی با ما مستلزم صرف هزینه های کمتری باشد تا هواداران نظریه و گفتمان ما روز به روز بیشتر شوند.این امر در سایه توجه کمتر به شعار و تلاش خالصانه و عالمانه برای تاثیرگذاری بر روند ضالمانه کنونی دنیای معاصر است. اگر ما از شعار های خود کمتر کنیم و به آرمان گرایی مبتنی بر واقع بینی روی بیاوریم قطعا بهتر نتیجه می گیریم

 

 

Share