January 28, 2023 – 2:20 am | Comments Off on اهداف و منافع اروپا در خلیج فارس

دکتر محمد مهدی مظاهری
 استاد دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

اتحادیه اروپا در اردیبهشت 1401، برای نخستین بار از راهبردی جامع رونمایی کرد که در آن روابط آتی این اتحادیه با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خلیج فارس, گفتگو

اتحادیه خلیج فارس و چالش هایی فرارو -گفتگو با دکتر حسین رویوران کارشناس مسائل خاورمیانه

نگارش در May 28, 2012 – 2:40 pm
اتحادیه خلیج فارس و چالش هایی فرارو -گفتگو با دکتر حسین رویوران  کارشناس مسائل خاورمیانه
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

  

بحث اتحاد میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به موضوعی اساسی برای بسیاری از تصمیم‌گیران سیاسی در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تبدیل شده و عربستان سعودی به بحرین و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس پیشنهاد تشکیل اتحادیه یا کنفدراسیون داده است. در این بین برای بررسی بیشتر نگاه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و چالش های فراروی تشکیل این اتحادیه به گفتگویی با دکتر حسین رویوران کارشناس مسائل خاورمیانه نشسته ایم:

 

واژگان کلیدی: شورای همکاری خلیج فارس، عربستان، کنفدراسیون، اتحادیه خلیج فارس ، چالش


مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا از نظر تاریخی زمینه‌های لازم برای تشکیل اتحادیه‌ خلیج فارس وجود دارد؟

 ما از نظر تاریخی تجربه چندین مورد فدراسیون و کنفدارسیون در بین کشورهای عرب داشته ایم. فدراسیون 1959 بین مصر و سوریه که تبدیل به جمهوری عربی متحد شد بعد از دو سال با شکست مواجه شد. کنفدراسیون ها هم زیاد بوده است. چنانچه بین لیبی، مصر و سودان؛ لیبی، مصر و  سوریه و اتحادیه مغرب عربی این امر رخ داده، اما هیچ یکی از این کنفدراسیون ها و فدراسیون ها موفق نشدند. چرا که  معمولا تشکیل این همگرایی ها از بالا صورت گرفته شد بود و عملا از مردم نظرخواهی هایی در این زمینه انجام  نگرفت. یعنی هر چند تصمیم هایی از سوی رهبران و مقامات بالا انجام پذیرفته شده بود، اما در روند زمانی و در سایه منافع متضاد اعضا از بین رفته و همگرایی کنفدارسیونی و فدراسیونی فرو می پاشد. به همین دلیل این تجربه تجربه موفقی در جهان عرب نبوده است. یعنی این تجربه های تاریخی ثابت میکند آنچه که به صورت نیاز سیاسی به اتحادیه‌ خلیج فارس مطرح میشود در آینده  قرین موفقیت نخواهد شد و  تشکیل اتحادیه خلیج فارس هم از این قاعده مستثنی نیست.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: کویت نقش فعالی در ایجاد شورای همکاری خلیج فارسی همکاری خلیج فارس داشته است. در این بین با توجه به اینکه کویت در بین کشورهای خلیج‌فارس تنها کشوری است که از آغاز استقلال در سال 1961 دارای قانون اساسی بوده و تفکیک قوای سه گانه پارلمان مستقل آزادیهای سیاسی و آزادی مطبوعات در آن تضمین شده است، آیا کویت به اتحادیه خلیج فارس خواهد پیوست؟

نخست باید گفت در بین کشورهای شیخ نشین عضو شورای همکاری خلیح  فارس هیچ کدام راضی به تشکیل اتحادیه‌ خلیج فارس نیستند. چرا که معمولا اتحاد زمانی رخ می دهد که بالاترین سطح همگرایی بین کشورها و جود دارد. در حالی که اتفاقی که رخ داده است آن است که طرح اتحادیه خلیج فارس در زمانی صورت گرفته که حجم واگرایی بین  کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بالا است. یعنی از یک سو بین کویت و عربستان اختلافات سرزمینی وجود دارد و در تنها در یک منطقه (که سیصد هزار بشکه در نفت تولید دارد) اختلاف و جود دارد. گذشته از این بین قطر و عربستان سعودی هم اختلاف‌های مرزی یکی از جدی‌ترین اختلاف‌ها و درگیری‌های مرزی بین کشورهای عرب حوزه خلیج فارس است که هر از چند گاهی تشدید و موجب بروز تنش میان دو کشور و حتی درگیری مسلحانه بین دو کشور شده است. چنانچه اکنون بین دو کشور آتش برقرار است نه صلح. از سوی دیگر بین امارات و عربستان نیز اختلافات جدی سرزمینی وجود دارد و اکنون هم یکی از اسکناس های اماراتی (که نقشه امارات روی آن و وجود دارد و مناطق مورد اختلاف را در شمول کشور امارات قرارداده است) در عربستان ممنوع است. اختلاف عربستان با عمان اختلاف هم ریشه دار و قدیمی (به زمانی که وهابی ها به عمان حمله کردند و کشته های زیادی را به همراه داشت) برمیگردد. امری که باعث شده همچنان کینه های بسیاری بین عمانی ها و سعودی ها وجود داشته باشد. آنچه مشخص است در واقع همه این اختلافات و مشکلات بیانگر آن است که همچنان واگرایی بین این کشورها وجود دارد.

 

 مرکز بین المللی مطالعات صلح: وزیر اطلاع رسانی بحرین اعلام کرده است بحرین موافقت کرده با عربستان سعودی در چهار محور امنیت، دفاع، اقتصاد، و امور خارجی متحد شود. آیا این رویکرد بحرین به نوعی مخالفت با سیار کشورها در پیوستن به اتحادیه خلیج فارس است؟

اینکه دولت بحرین اتحادیه‌ شورای همکاری خلیج فارس را پذیرفته بیانگر آن است که آل خلیفه حاضر نیست کشور را به اکثریتی که در این کشور قیام کرده است واگذار کند، اما همزمان حاضر است کشور را به عربستان واگذار کند. یعنی زمانی که  اکثریت مزدم در خیابان های این کشور حضور دارند و بر ضد دولت شعار می دهند آل خلیفه از مشروعیت برخوردار نیست و باید گفت آل خلیفه با چه مشروعیتی برخلاف سایر کشورهای عضو شورای همکاری در ابتدا با اتحادیه‌ خلیج فارس موافقت میکند؟

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به اعلام های رسمی و غیر رسمی به نظر میرسد بیشتر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس با تشکیل اتحادیه خلیج فارس موافق نیستند. در این بین علل نگرانیها  و مخالفت این کشورها چیست؟

 ضرب المثلی در زبان عربی وجود دارد و آن هم این است که «همه در حال بازگشت از حج هستند فلانی در حال به حج رفتن است». در واقع باید گفت اکنون با توجه به بحرانی که در اتحادیه اروپا رخ  داده همه متوجه شده اند زمانی که کشورهای ناهمگن و ناهمتراز در کنار هم قرار گیرند هر گونه بحران در کشور ضعیف بر کل مجموعه اثر خواهد گذاشت. در این بین همگرایی بدون در نظر گرفتن توان کشورها یک راهبرد اشتباه است. یعنی آیا ممکن است وحدت بین عربستان با اقتصاد و سرزمینی بزرگ با بحرین  حدود 600 تا هفتصد کیلومتری برقرار شود؟ چرا که این امر امکان پدیر نیست و تجربه اروپا هم بیانگر این است. گذشته از این اینکه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس اعلام میکنند به دنبال حرکت به سوی پول واحد و … هستند در واقع بیان آرزو است تا برنامه برای تحقق آن. چرا که الگویی که اکنون عربستان به دنبال آن است بدون در نظر گرفتن چالش ها و موانع ساختاری برای تشکیل اتحادیه‌ خلیج فارس است.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: بنا به برخی گزارش ها نظام حاکم بر کویت اصرار دارد که پیشنهاد اتحادیه خلیج فارس به طور نهایی رد شود و هیچ گاه نیز مورد بحث قرار نگیرد. همین گونه نیز  خاندان های حاکم در دیگر کشورها برخی از نگرانیها را بیان گرده اند. در این بین اگر به روابط خاندان ها حاکم در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بپردازیم زمینه تشکیل اتحادیه شورای همکاری خلیج فارس در بین  خاندان های حاکم تا چه حدی آماده است ؟

در واقع اگر به پیش زمینه های تاریخی بین خاندان های  حاکم در شورای همکاری خلیج فارس نگاهی دقیق داشته باشیم در می یابیم که  آل صباح حاکم در کویت  در واقع ریشه در  منطقه نجد عربستان دارند و به دلیل درگیری با وهابی ها و آل سعود به کویت عقب نشینی کرده اند. آل خلیفه در بحرین هم بحرینی نیستند. آل ثانی در قطر هم  ریشه در حجاز دارند و آل زاید و آل نهیان در امارات هم با آل سعود در این زمینه مشکل داشته اند. در این بین جدا از خاندان حاکم بر عمان (که اصالت تاریخی خود دارد)  همه این خاندان ها به گونه ای با عربستانی که با پایه آل سعود و وهابیت  بنا شده  مشکل دارند و به نوعی میتوان گفت قربانیان این سیستم هستند. لذا باید گفت اکنون این خاندان ها به پیشنهادهای عربستان سعودی به عنوان مکمل های طرح های قبلی نگاه میکنند. یعنی عربستان زمانی با وهابیت در پی تحت سلطه قراردادن همه بود؛ اما اکنون با طرح اتحادیه خلیج فارس به دنبال این امراست. یعنی همچنان مانعی ذهنی دربین خاندان های حاکم در بیشتر کشورها شورای همکاری خلیج فارس در مو.رد اتحادیه وجود دارد و  نمی توانند عربستان سعودی را به عنوان برادر بزرگتری که می تواند این  همگرایی را انجام دهد بپذیرند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به توان اقتصادی امارات متحده عربی در شورای همکاری خلیج فارس اکنون امارات چه نگاهی به طرح اتحادیه خلیج فارس  دارد ؟

در واقع همه کشورهای شیخ نشین خلیح فارس نسبت به این طرح  حساس هستند. چرا که عربستان عملا نخ تسبیح و  تعیین کننده اتحادیه خلیج فارس خواهد شد. در حالی که سایر کشورها بنا ندارند که این تفویض قدرت را به عربستان دهند. یعنی اینکه این پیشنهاد در ریاض از سوی مقامات سعودی مطرح شد و مورد تایید  همه اعضا در شورا همکاری خلیح فارس قرار نگرفت بیانگر این امر است که بیشتر کشورها با این امر مخاف هستند (با توجه به اینکه در کنفرانس ها میزبان حق دارد خیلی از مسائل را مطرح  و به تصویب رساند، اما  با توجه به حجم بالای مخالفت ها ریاض قادر به چنین امری در جلسه گذشته شورای همکاری خلیج فارس نشد.) یعنی هر چند این امر در دستور جلسه سران بعدی شورای همکاری خلیج فارس قراردارد، اما اینکه در ریاض این طرح مورد عدم پدیرش قرار می گیرد نشان از اعتراض هر یک از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به طرح اتحادیه است. چرا این طرح از دید منافع آنان امری پذیرفتنی نیست و این عدم پذیرش خود چالش مهمی برای اتحادیه است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: جدا از بحرین کدام یک از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس ممکن است به  طرح اتحادیه با نگاهی مثبت تر نگاه کند؟

 من تصور میکنم بالاترن میزان تضاد را عمان با ریاض دارد. در وهله بعد قطر ( اکنون هم در رقابت کامل در ابعاد مختلف با عربستان قرار دارد ) مخالف با ریاض است. گذشته از این کویت در مرحله بدی تضاد است. امارات هم تضاد کمتری نسبت به بقیه دارد. امارات با توجه به جزایر  سه گانه و تئوری توطئه تهدید از جانب  ایران تلاش میکند عربستان را در کنار خود داشته باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: ساختارهای مذهبی و تفاوت های دینی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس چه نقشی در روند تشکیل اتحادیه شورای همکاری خلیج فارس خواهد داشت؟

اگر تصمیم گیری از در مورد تشکیل اتحادیه از پایین و براساس همه پرسی انجام گیرد اقلیتهای مذهبی نقش به سزایی پیدا میکند. در کویت سی و پنج درصد جامعه شیعی است، در بحرین هفتاد درصد شیعه و در عمان هم حدود هشتاد درصد جامعه اباضی هستند. لذا اگر قرا باشد که تشکیل اتحادیه  بر اساس همه پرسی باشد بافت جمعیتی و اقلیت های مذهبی و.. در این امر نقش دارند. چرا که شیعیان و اباضی ها عملا گرایشی به وحدت با سعودی ها ندارند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نگاه غرب بویژه قدرت های اتحادیه اروپا و امریکا به طرح اتحادیه خلیج فارس چیست؟

 در واقع غربی ها واکنش چندانی نسبت  به این مساله بروز نداده اند. یعنی این موضوع تاکنون چندان جدی و متحول کننده نیست که غرب در خصوص آن موضع گیری کند. در این بین وجود این کشورها به عنوان کشور یا کنفدراسیون تحولی خیلی جدی در رابطه با نگاه غربی ها نسبت به آنان ندارد. چرا این کشورها  با غرب رابطه مثبتی دارند و همین رابطه هم ادامه خواهد یافت.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: قرار است ایده اتحادیه در نشست بعدی شورای همکاری خلیج فارس بررسی شود. در این بین چه آینده ای را برای هر گونه تشکیل این اتحادیه میتوان مورد پیش بینی قرارداد؟

 اگر  تشکیل هر اتحادیه ای بر اساس نیاز جوامع منطقه ای و با رای مردم صورت گیرد این فرایند تغییرات جدی به دنبال خواهد داشت و شرایط نوینی در منطقه ایجاد خواهد کرد. اما در واقع شورای همکاری خلیج فارس بر اساس فرمانی خارجی برای تقابل با ایران در اوایل دهه 1980 شکل گرفت و بر اساس نیازی داخلی تشکیل نشد. در این راستا کنفدراسیونی که اکنون نیز مطرح میشود در عمل برای پر کردن خلایی است که امریکا بعد از خروج از عراق ایجاد کرده است مطرح شده اما اینکه اینان بتواند این خلا را پرکنند یا نه جای تامل و تردید دارد. چرا که مسلم است که آنان در پر کردن این خلا ناتوانند.

Share