آذر ۱۴, ۱۴۰۰ – ۹:۴۳ ب.ظ |

کارشناس ارشد مسائل ترکیه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حزب  جمهوریخواه خلق  ، اولین حزب جامع سیاسی در جمهوری نوین ترکیه است  که در نهم سپتامبر سال ۱۹۲۳ .م، توسط ژنرال( پاشا)‌ مصطفی کمال ، ملقب به …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, مقالات, مقالات تحلیلی

آمریکا و روسیه بازیگران بین­الملل در تاجیکستان و دیپلماسی عمومی ایران در قبال این کشور

نگارش در دی ۸, ۱۳۸۹ – ۷:۴۴ ق.ظ
Share


سمیه پسندیده

مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

 

مقدمه

تحول در ژئواستراتژی آسیای مرکزی و قفقاز و خلاء قدرت در سال­های اولیه پس از فروپاشی­، برای برخی بازیگران منطقه­ای و فرامنطقه­ای این ادراک را ایجاد کرد که یک خلاء ژئوپلیتیکی در این منطقه به وجود آمده است. از همین رو، این قدرت­ها در پی آن بر آمدند تا با به دست آوردن نفوذ و جایگاه مناسب در منطقه و با اتخاذ راهبردها و توسل به ابزارهای مختلف­، در ساختار قدرت منطقه سهمی برای خود بیابند. از این رو، در سال های اولیه پس از استقلال با توجه به معطوف شدن توجه روسیه به مشکلات داخلی، فرصتی برای قدرت­های منطقه­ای و فرا منطقه­ای به­وجود آمد تا با توجه به عواملی همچون ارزش ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک آسیای مرکزی و قفقاز، منابع و ذخایر فراوان نفت و گاز خزر، موقعیت گذرگاهی – ارتباطی و ارزش استراتژیک دریای خزر و دریای سیاه، کنترل تولید منابع و خطوط لوله انرژی، توان تأثیر­گذاری بر بحران­های منطقه و علایق مشترک فرهنگی، تاریخی و اقتصادی میان کشورهای منطقه و برخی همسایگان، برای تحقق اهداف خود و پر کردن خلاء قدرت در آسیای مرکزی و قفقاز به رقابت با یکدیگر بپردازند. قدرت­های غربی به ویژه ایالات متحده آمریکا که منطقه آسیای مرکزی را در سیاستهای خود بسیار مهم و استراتژیک تلقی می­نمودند، با ایجاد شرایط جدید و با حضور و نفوذ در آسیای مرکزی و همچنین قفقاز به تلاش­هایی دست زدند. در مقابل، روسیه که این مناطق را جزء حریم امنیتی خود تلقی می­کرد، در تلاشاست تا دست سایر رقبا را از این منطقه کوتاه کند. تحول در ژئوپلیتیک منطقه، پیوندهای تاریخی ایران را با کشورهای آسیای مرکزی احیا نمود، ضمن این که شرایط جدید در منطقه ایجاب می­کند که ایران دیپلماسی جدیدی را با روسیه از یک سو و کشورهای همسایه در آسیای مرکزی از سوی دیگر اتخاذ نماید و نسبت به آینده منطقه راهبردی مشخص داشته باشد. توجه ایران به آسیای مرکزی با توجه به پیوستگی این مناطق با فلات ایران، همپوشانی حوزه فرهنگ ایرانی – اسلامی، فرصت­های مناسبی را پیش روی روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران به وجود آورده است.[i]

در نوشتار پیش رو تلاش می­شود تا تعاملات سه کشور آمریکا، روسیه و ایران در رابطه با تاجیکستان مورد بررسی قرار گیرد و با ترسیم بعضی از جنبه­های سیاست این کشورها، درک روشن­تری از نوع روابط آنها با تاجیکستان  حاصل گردد.

1- تعاملات روسیه با تاجیکستان

چندی پیش روزنامه «فکت – کامنتاری»[ii] اظهار داشت که روسیه شروع به تهیه یک نسخه از عوامل نفوذ خارجی برای تغییر جریان رهبری در تاجیکستان که به مسکو هم وفادارتر باشد نموده است. آخرین اظهارات و اقدامات تند و جدی که از سوی مقامات رسمی مسکو در قبال تاجیکستان صورت گرفته است، گویای عدم رضایت کرملین از اقدامات رییس جمهور تاجیکستان است. مناسب­ترین زمان برای انجام این دسته اقدامات که در راستای نفوذ در سیستم حکومتی یک کشور است زمان انتخابات است چراکه در این زمان کل موقعیت سیاسی کشور اندکی ضعیف شده است و این آمادگی را دارد تا به جهات مختلف متمایل شود، سیاست جهانی نیز چندین مرتبه شاهد چنین وقایعی بوده است و به عنوان نمونه می­توان به جریان انتخابات اکراین اشاره کرد. سهراب شریفف، مدیر مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری تاجیکستان و کارشناس مسائل سیاسی این کشور معتقد است که موقعیت رئیس جمهور تاجیکستان پایدار و با ثبات به نظر می­رسد، اما علی­رغم آن، این اندیشه در او وجود دارد که یک جانشین بالقوه برای خود تعین کند و پیشاپیش برای اتفاق قریب­الوقوع که در سال 2013 رخ خواهد داد، آماده گردد.[iii] اکنون مدتی است که روابط مسکو و دوشنبه از مجرای معمولی خارج و درگیر مشکلات متعددی شده است. این امر در پی حمایت­های آشکار روسیه از موضع ازبکستان در بحث بهره­برداری از منابع هیدروانرژی آسیای مرکزی شکل گرفت و بی تفاوتی­های کرملین در قبال عملکرد مغایر با عرف و موازین بین­المللی تاشکند در توقیف واگن­های حامل کالاهای مختلف به تاجیکستان، به روند سردی روابط دو کشور روسیه و تاجیکستان سرعت بیشتری بخشید. به سبب این نوع سیاست روسیه در قبال تاجیکستان، در نتیجه دوشنبه در راستای مساعدت به حل مشکلات اقتصادی خود که بحران مالی جهانی بر ابعاد آن افزوده است، همکاری با دیگر کشورها در شرق و غرب را گسترش داد.

البته این امر به هیچ وجه برای مسکو قابل قبول نبوده و روسیه نارضایتی­های خود را در قبال نزدیک شدن بیش از حد تاجیکستان به کشورهای غربی، به ویژه آمریکا از هر طریقی بروز می­داد. موضع انفعالی مسکو در مورد نقض قوانین حمل و نقل نهادهای فعال در قلمرو شوروی سابق توسط ازبکستان که محاصره اقتصادی تاجیکستان نمونه بارز این موضوع می­باشد ، از همین زاویه قابل ارزیابی است.

اکنون به نظرمی­رسد که روسیه در حال بازنگری سیاست­های خود در قبال تاجیکستان است و این موضوع هرگز در راستای مساعدت به حل مشکلات موجود دربخش های مختلف اقتصاد تاجیکستان نبوده، بلکه تلاشی از طرف مسکو درجهت دفاع از منافع خود درتاجیکستان وکلا در آسیای مرکزی می­باشد. این موضوع اکنون در شرایط کنونی منطقه مذکور و عموما جهان، علاوه بر تسلط بر منابع انرژی، بلکه فراتر از آن به مسائل امنیتی برمی­گردد، زیرا ثبات و امنیت در منطقه استراتژیکی آسیای مرکزی، تضمین ثبات و امنیت در کشور پهناور روسیه نیز می­باشد.

شریفف معتقد است که امروز تاجیکستان از نظر ثبات سیاسی در حالت نسبتا پایداری قرار دارد، و هیچ تهدید جدی از نظر وقوع کودتا و انقلاب وجود ندارد، ولی از طرفی هم ما باید با خود صادق باشیم، چراکه کشور ما در محیط بین­الملل به عنوان کشوری که در آن درگیریهای مسلحانه رخ می­دهد، پایگاههای تروریستی در آن وجود دارد و برای انجام حملات تروریستی نیرو تربیت می­کند، شناخته شده است. تمام این عوامل یک کشور را ناآرام و بی­ثبات نشان می­دهد و به محض اینکه کشوری در محیط خارج اینگونه نمایان شود بستر مناسبی برای اعمال نفوذ و بهره­بری قدرتها خواهد شد. اما او اعلام کرد که امروز این کشور به­طور جدی با این تهدیدات مبارزه می­کند و لحظه­ای از آنها غافل نیست، و تحلیلگران خارجی که اعتقاد به بی­ثباتی تاجیکستان دارند، تنها تلاش می­کنند تا بر اساس اطلاعات ضعیف و اندکی که در اختیار دارند آهنگ بی­ثباتی در این کشور بنوازند، ولی این عمل گویای آن است که نظارت جدی بر روند سیاسی و مکانیسمی که وزن ثبات سیاسی تاجیکستان بر آن استوار است ندارند و از این پس ما نسبت به پیش­بینیهایی مشابه واکنش نشان خواهیم داد و ماهیت و مکان اصلی آنها را شناسایی می­کنیم.

کرملین احساس می­کند که تاجیکستان به خاطر جنگ داخلی که در آغاز سالهای استقلال تجربه کرد و همچنین به دلیل برخی جریانهای مخالف که هنوز در این کشور وجود دارد، ذاتا آسیب­پذیر است و مسکو می­تواند هرچه سریعتر کنترل خود را بر آن اعمال کند، اما تصور نمی­کرد که این کشور از روسیه روی برگرداند و متمایل به کشورهای اروپایی و آمریکا گردد.

2- نفوذ آمریکا در تاجیکستان

کشور تاجیکستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، هدف اطماع سیری ناپذیر واشنگتن در بخش­های فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی قرار گرفت و اکنون شاهد گسترش روزافزون نفوذ آمریکا در این کشور فارسی زبان آسیای میانه هستیم. تاجیکستان به تبع نیازهای مختلف امنیتی و اقتصادی، تعامل با امریکا را راه‌کاری برای تقلیل مشکلات خود دانسته و بر این اساس در مقاطع مختلف به روابط نزدیک با واشنگتن ابراز تمایل کرده است، هرچند که  با واکنش روسیه نیز مواجه شده است.

حادثه 11 سپتامبر نقطه عطفی در تاریخ حضور آمریکا در تاجیکستان و کلا منطقه آسیای مرکزی بود، و  موجب شد تا آمریکا به بهانه مبارزه با تروریسم که مرکز  آن در افغانستان بود، نیروهای بسیاری به منطقه آسیای مرکزی اعزام کند و بخش اعظم حمله نظامی علیه افغانستان را از این منطقه انجام دهد. آمریکا با رضایت ازبکستان و قرقیزستان در این دو کشور پایگاههای نظامی تأسیس کرد و اجازه عبور از حریم هوایی کشورهایی همچون روسیه، قزاقستان و تاجیکستان را به دست آورد که آغاز نفوذ بیشتر در آینده منطقه بود، بعد از آن به انجام مطالعاتی در زمینه احداث پایگاه نظامی در تاجیکستان اقدام کرد.

آمریکا از نخستین کشورهایی است که پس از فروپاشی شوروی استقلال تاجیکستان را به رسمیت شناخت، و پس از قراردادهای آتش بس، صلح بین نیروهای اپوزیسیون و دولت و برگزاری کمسیون آتشی ملی روابط خود را با این کشور برقرار کرد. همکاری آمریکا با تاجیکستان در تمامی ابعاد صورت گرفت و شامل کمکهای بشردوستانه به دلیل مشکلات اقتصادی، فعالیت در بخشهای فرهنگی و مخصوصا جذب دانشجویان تاجیک در دانشگاههای آمریکا و همچنین برگزار کردن دوره­های فراگیری سبک زندگی آمریکایی[iv]، نفوذ در رسانه­های گروهی و اصحاب مطبوعات، نفوذ سیاسی، نظامی و اقتصادی بود. آمریکا در عوض قول مساعد گرفتن از تاجیکستان مبنی بر استفاده از حریم هوایی تاجیکستان در زمان حملات نظامی به افغانستان، تعمیر فرودگاه شهر دوشنبه، کمکهای نظامی به ارزش ارزش 1345000 دلار وکمک به نیروهای مرزبانی تاجیکستان و …را در دستور کار خود قرار داد.

تاجیکستان جذابیتی غیر از اهمیت استراتژیکی و امنیتی برای امریکا ندارد.[v] امریکا تمایل دارد تا در آسیای مرکزی بماند ودر فضای نظامی، استراتژِیکی، و ژئوپلیتیکی آن به دنبال تحقق آسیای مرکزی بزرگ بدون روسیه و چین و ایران و الحاق آن به خاورمیانه بزرگ باشد. افزایش میزان بازدید نمایندگان بلند پایه ناتو و امریکا درمنطقه و افزایش سرمایه­گذاری و اجرای طرح­هایی که سخن از آن رفت قابل تامل است. بهتر است دولت تاجیکستان در مسیری گام بردارد که مبتنی بر واقعیات است، و تاجیکستان باید همچنان همکاری‌های امنیتی و سیاسی خود با شرکای سنتی و کشورهای منطقه را دنبال کند و بداند که غرب قابل اعتماد نیست. امریکا به دنبال ایجاد بستر مناسب برای وقع انقلاب رنگی در تاجیکستان  و بی­ثبات کردن این کشوراست، ولی هدف اصلی فعال شدن دیپلماسی آمریکایی در این کشور فقیر منطقه نیست، بلکه هدف اصلی ذخایر انرژی و موقعیت ژئوپلتیک ترکمنستان و ازبکستان می­باشد.

3- گسترش روابط میان ایران و تاجیکستان

زمانی که هیات متشکل از شورای امور خارجه ایران و امامعلی رحمان در دوشنبه با یکدیگر دیدار کردند به طیف گسترده­ای از همکاری میان این دو کشور پرداخته شد و به مسائلی مانند تقویت توان نظامی، همکاریهای علمی و فرهنگی… توجه خاص نشان دادند. رییس جمهور تاجیکستان معتقد است که روابط این کشور با ایران در فصل جدیدی از مناسبات قرار دارد و توسعه همکاریهای سه جانبه بین ایران، تاجیکستان و افغانستان باید در درجه اول اهمیت قرار گیرد.

ابرقدرتهای جهانی برای تقویت خود در منطقه آسیای مرکزی دست به هر اقدامی می­زنند و سعی می­کنند که اوضاع را در منطقه ناآرام و بی ثبات نگه دارند، و بر اساس اصول «تفرقه بیانداز و حکومت کن» کار می­کنند، ولی ما در منطقه نیازمند آرامش هرچه بیشتر هستیم. زیرا توسعه کشورهای منطقه تنها در سایه آرامش میسر است و سیاستها باید به گونه‌ای باشند که نهایت آرامش در منطقه باشد، لذا نه فقط ایران و تاجیکستان بلکه سیاست همه کشورهای منطقه باید به سمت دوستی گام بردارد.

جمهوری اسلامی ایران برای حل مشکلات میان تاجیکستان و ازبکستان یکسری مذاکرات به انجام رساند، و علیرغم تمام این مذاکرات ضمن اینکه ازبکستان خواهان برقراری ارتباط با ایران است، ولی برای حل اختلاف خود با تاجیکستان خیلی تمایل نشان نداده است. ایران برای حل مشکل ترانزیت کالاهای تاجیکستانی از خاک ازبکستان از کانالهای دیپلماتیک استفاده کرده است و با ازبکستان قراردادی منعقد کرد و مقامات ایرانی اعلام کردند که در صورت لزوم ناچار هستند که به اقدامات دیگری متوسل شوند. مشکل متوقف شدن واگنهای تاجیکی در ازبکستان باعث شد تا مواد و مصالح جهت ساخت و ساز نیروگاه برق «سنگ توده 2 »که توسط ایرانیها انجام می­شود به این منطقه نرسد که در نتیجه آن راه­اندازی و اتمام فاز اول این ایستگاه به مدت حداقل 6 ماه به تعویق بیافتد. تاجیکستان به عنوان کشور فقیر از لحاظ انرژی فسیلی و غنی از لحاظ منابع آبی توجه ویژه­ای برای تولید برق و رفع نقضان ها از طریق ساخت نیروگاههای برق آبی دارد. از اینرو سرمایه گذاری ایران در ساخت نیروگاههای برق آبی اهمیت دارد. اما اهمیت دوچندان این موضوع در این است که به اذعان خود مقامات تاجیکستان اگر سرمایه­گذاری ایران برای احداث نیروگاه سنگ توده ۲ نبود هیچ گاه روسیه نیروگاه سنگ توده ۱ را که سال گذشته به بهره برداری رسید، تمام نمی­کرد.

به نقل از روزنامه «بیزنس- پلتیکا»، روند موجود در سیاست خارجی تاجیکستان در این سالهای اخیر حاکی از آن است که ج.ا.ایران به تدریج در نقش شریک اصلی تجاری این کشور در حال ظهور است و در این رابطه با روسیه و آمریکا در حال رقابت است.[vi] مناسبات سیاسی و اقتصادی ایران وتاجیکستان نه تنها طی سالهای گذشته دارای نفع دوجانبه بلکه دارای منافع منطقه­ای و در راستای کمک به صلح و ثبات آسیای مرکزی که بیگانگان چشم طمع به آن دوخته­اند، بوده است. سرمایه­گذاریهای ایران در تاجیکستان به­عنوان فقیرترین کشور آسیای مرکزی قابل توجه و در زمینه­های زیربنایی بوده است. مهمترین این سرمایه گذاریها در زمینه احداث تونل پنج کیلومتری انزاب بوده است  و با احداث این تونل ارتباط شمال و جنوب کشور کوهستانی تاجیکستان را که معمولاً در طول سال، شش ماه بسته بود، فراهم کرد، ساخت این تونل از دوره شوروی مطرح بوده اما روسها بعد از استقلال به دلایل سیاسی آن را رها کرده و متخصصان آلمانی نیز کاری نکردند و متخصصان تاجیک نیز تلاش­شان نتیجه نداشت و نهایتا به دست متخصصان توانمند ایرانی این تونل که بگفته امام علی رحمان رئیس جمهوری تاجیکستان رویای هزار ساله تاجیک بود، احداث شد. اکنون ایران و تاجیکستان آماده انجام  پروژه های مشترک هستند و اینک زمینه مناسب جهت  گسترش همکاریهای اقتصادی دو کشور در زمینه نیروگاه برق آبی جدید، خطوط انتقال برق از تاجیکستان به دیگر کشورها و سایر زمینه تجاری ، صنعتی و کشاورزی محیا است تا سطح مبادلات تجاری دوکشور مطابق با پتانسیل های دو کشورافزایش یابد.

ایران در پایان دادن به جنگ  ویران کننده داخلی تاجیکستان سهم بسزایی داشته است و این مسئله نه از دید مردم  تاجیک و نه از دید مردم این منطقه پنهان نیست. با میانجیگری ایران میان نهضت اسلامی و ملی گرایان تاجیکستان و مساعدت سازمان ملل و برخی از کشورهای منطقه دوازده سال پیش توافقنامه آشتی و وحدت ملی در تاجیکستان به امضاءرسید و تاکنون پرباجا بوده است.

سخن آخر اینکه دیگر زمان آن رسیده است که تاجیکستان نه­تنها در منطقه بلکه در میان کل کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق به عنوان یک کشور با ثبات، منسجم با سیستم امنیتی بالا حضور یابد. باید بداند که ایالات متحده تنها به بهانه مبارزه با تروریسم، اما با هدف تضعیف و نفوذ در جبهه استراتژیک جنوب غرب آسیا به این کشور نزدیک شده است، ودلسوز این کشور نیست. روسیه نیز در طول تاریخ نشان داده است که هرکز در روابط خود با متحدانش پایبند اصول اخلاقی نبوده است و هرگاه که منافع خود را در جای دیگر بیابد به سادگی ارزشهای اخلاقی را زیر پا می­نهد. سیاست روسیه در مسئله بین ازبکستان و تاجیکستان و یا مسئله عدم واردات میوه خشک به بهانه بیماری فلج اطفال از تاجیکستان که ضرر اقتصادی بسیار زیادی به تاجیکستان زد، به سادگی گویای این مسئله است. بر خلاف برخی از کشورها، حضوراقتصادی ایران در تاجیکستان وسرمایه گذاری در این کشور ناشی از انگیزه های سیاسی نیست بلکه برای کمک به توسعه این کشور ، ثبات در منطقه و ناشی از پیوندهای عمیق تمدنی است. سفر رئیس جمهوری ایران به تاجیکستان می­تواند همکاریهای مشترک دو کشور در زمینه مسایل مهم سیاسی وامنیتی منطقه را افزایش دهد، و حسن نیت ایران به تاجیکستان را ثابت کند. اهمیت این موضوع از آن جهت است که آسیای مرکزی به عنوان هارتلند برخی از جغرفیدانان به علت همسایگی با سه حوره تمدنی روسیه ، چین و ایران و حوزه خزر از اهمیت بسیار استراتژیک برخوردار است. تاجیکستان آرام وبدون جنگ و درگیری خواست ج.ا. ایران است وتامین امنیت و ثبات این همسایه فارسی زبان ایران به مثابه حفظ آرامش و امنیت در مرزهای ایران است.



[i] – http://caspiansea.mihanblog.com/extrapage/article4

[ii] – http://fakty.ua/categories/politics

[iii] – http://www.asiaplus.tj/area/21.html

[iv] – WWW.ADYANNEWS.COM (10/6/1389 , 28 MAY 2008

[v] – Кеннет Ю. Гросс, Становление таджикско-американских  отношений, http://russian.dushanbe.usembassy.gov/history.html

[vi]http://www.toptj.com/ShowNews.aspx?news_id=BCDDE6BA-CEAE-4A08-8BF9-2335A5EE6FF9

Share