اسرائیل دوم یا سراب اربیل؛ کالبدشکافی پیامدهای امنیتی جدایی‌طلبی در غرب آسیا

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC مسئله کردستان عراق و آرمان استقلال‌خواهی آن، یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین موضوعات ژئوپلیتیک غرب آسیا در یک قرن گذشته بوده است. این منطقه همواره میان رقابت‌های قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، شکاف‌های درونی احزاب و محدودیت‌های ساختاری جغرافیایی و اقتصادی گرفتار بوده است. تجربه همه‌پرسی سال ۲۰۱۷ و تحولات پس از آن نشان داد که پرسش اصلی نه تنها کسب استقلال، بلکه بقا و مدیریت واقع‌بینانه در چارچوب عراق فدرال است. این مقاله با تمرکز بر دو مفهوم سراب اربیل و اسرائیل دوم، در سه محور به تحلیل شکاف‌های حزبی، فشارهای منطقه‌ای و پیامدهای امنیتی جدایی‌طلبی برای ایران و ثبات غرب آسیا می‌پردازد. محور اول: شکاف‌های حزبی و بن‌بست سیاسی استقلال‌خواهی در اقلیم کردستان عراق ریشه در فروپاشی امپراتوری عثمانی و معاهده سایکس-پیکو دارد. در طول یک قرن گذشته این جریان همواره به رقابت قدرت‌های جهانی

بیشتر بخوانید
تحول گفتمان اندیشکده‌های غربی درباره ایران؛ از روایت ضعف و فروپاشی تا بازنگری در قدرت، تاب‌آوری و موقعیت راهبردی ایران

دکتر گلناز سعیدی پژوهشگر ارشد روابط بین الملل چکیده در ماه‌های اخیر، به‌ویژه پس از تحولات نظامی و سیاسی سال ۲۰۲۶، بخشی از ادبیات تحلیلی اندیشکده‌های غربی درباره ایران دستخوش تغییراتی قابل‌توجه شده است. در حالی که در شماری از ارزیابی‌های پیشین، بر ضعف ساختاری ایران، فرسایش ظرفیت‌های نظامی، فشار اقتصادی و احتمال بی‌ثباتی یا فروپاشی سیاسی تأکید می‌شد، برخی تحلیل‌های جدیدتر به محدودیت‌های قدرت نظامی آمریکا و متحدانش، ظرفیت بازدارندگی نامتقارن ایران، اهمیت جغرافیای راهبردی کشور و تداوم انسجام نهادی آن توجه بیشتری نشان می‌دهند. این تغییر به معنای کنار گذاشته‌شدن کامل روایت ضعف ایران نیست؛ بلکه نشان‌دهنده شکل‌گیری نوعی ارزیابی چندوجهی است که در آن، آسیب‌پذیری‌های ایران در کنار توانایی‌های آن برای مقاومت، پاسخ‌گویی و اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای بررسی می‌شود. این مقاله با تمرکز بر آثار منتشرشده در شورای روابط خارجی آمریکا، چتم‌هاوس، شورای اروپایی روابط خارجی و مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، روند تحول این

بیشتر بخوانید
تهران و همسایگان؛ گام نخست به سوی نظام امنیتی بومی

دکتر محمد مهدی مظاهری استاد دانشگاه تهران حضور هیئت‌های عالی‌رتبه از کشورهای عضو «توافقنامه دفاع مشترک مکه» در تهران، در شرایطی که منطقه درگیر تنش‌های نظامی و فرایند شکننده مذاکرات ایران و آمریکاست، نقطه عطفی در معادلات امنیتی خلیج فارس و غرب آسیا محسوب می‌شود. این رویداد نشان‌دهنده تغییر پارادایم کشورهای عربی از اتکای صرف به آمریکا به سمت «مدیریت منطقه‌ای» و تعامل مستقیم با تهران است؛ تحولی که می‌تواند هم فرصت‌هایی برای کاهش تنش و هم خطراتی برای محاسبات دیپلماتیک ایجاد کند.   تهران، میزبان ائتلافی نوظهور   روز دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، تهران میزبان هیئتی متشکل از مقامات ارشد امنیتی و دفاعی از سه کشور عضو «توافقنامه دفاع مشترک مکه» بود؛ پیمانی که مردادماه امسال (اوت ۲۰۲۶) میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در جده امضا شد و بر اساس آن، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه تلقی می‌شود. رئیس جمهور و دبیر

بیشتر بخوانید
رسانه، اندیشکده و سیاست گزینش‌گری: تحلیل تطبیقی بازنمایی جنگ اوکراین و جنگ‌های ایران با تأکید بر الگوی عراق ۲۰۰۳

دکتر گلناز سعیدی پژوهشگر ارشد روابط بین الملل چکیده رسانه‌ها و اندیشکده‌ها در منازعات بین‌المللی صرفاً انتقال‌دهنده اطلاعات نیستند، بلکه از طریق انتخاب منابع، برجسته‌سازی برخی رویدادها، تبیین علل منازعه و صورت‌بندی مفاهیم امنیت، تهدید و مشروعیت، در شکل‌گیری برداشت عمومی از جنگ نقش دارند. رسانه‌ها با انتخاب و تنظیم اخبار، چارچوب‌هایی برای فهم منازعات ایجاد می‌کنند و اندیشکده‌ها نیز از طریق انتشار گزارش‌های تحلیلی، ارزیابی‌های راهبردی و پیشنهادهای سیاستی در تولید و گردش این چارچوب‌ها مشارکت دارند. بااین‌حال، رابطه میان رسانه، اندیشکده و سیاست خارجی را نمی‌توان به انتقال یک‌طرفه دیدگاه‌های سیاسی تقلیل داد؛ این رابطه نیازمند بررسی محتوای اسناد، شیوه استفاده از منابع و نحوه  بازتاب دیدگاه‌های رقیب است. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی، بازنمایی جنگ اوکراین، جنگ دوازده‌روزه  ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ و جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ را بررسی می‌کند. جنگ عراق به‌عنوان تجربه‌ای تاریخی برای مطالعه  رابطه  میان ادعاهای امنیتی، تحلیل کارشناسی، پوشش

بیشتر بخوانید
پایان نیم‌قرن آتش‌بس؛ اسرائیل چگونه نقشه جنوب سوریه را بازنویسی کرد؟

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC تغییر حاکمیت در سوریه پس از سقوط دولت اسد در دسامبر ۲۰۲۴، ترتیبات امنیتی و سیاسی مرزهای جنوبی این کشور را متحول کرد. ارتش اسرائیل با استفاده از کاهش تمرکز نهادهای حاکمیتی در دمشق، راهبرد خود را از حملات هوایی مقطعی به استقرار نیروهای زمینی و تصرف مستقیم اراضی تغییر داد و بیش از ۴۰۰ کیلومتر مربع از قلمرو جنوب غربی سوریه را تحت تسلط خود درآورد. ایجاد مواضع نظامی مستحکم، پایگاه‌های دیده‌بانی، تردد منظم نظامی در روستاها، احداث ایست‌های بازرسی و بازداشت ساکنان محلی نشان می‌دهد که سازوکارهای امنیتی اسرائیل در کرانه باختری، در قلمرو جنوبی سوریه نیز اجرا می‌شود. این اقدامات موجب جابه‌جایی خطوط حائل مرزی و ابطال ترتیبات دوجانبه پیشین شده است. در چنین وضعیتی، این پرسش مطرح می‌شود که ابطال چارچوب‌های حقوقی پنج دهه گذشته و پروژه‌های نظامی-مهندسی اسرائیل، چه پیامدهایی برای

بیشتر بخوانید
جبهه مقاومت و شبکه امنیت منطقه‌ای: حزب‌الله، انصارالله، گروه‌های عراقی و بازتعریف توازن قوایا

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC منازعه در خاورمیانه در دهه‌های اخیر، به‌ویژه در بستر رخدادهای پس از اکتبر ۲۰۲۳، از یک تقابل کلاسیک و دولت‌محور به یک شبکه پیچیده، چندلایه و ارگانیک از بازیگران دولتی و غیردولتی تبدیل شده است [1]. جمهوری اسلامی ایران با ایجاد و تقویت شبکه‌ای از نیروهای هم‌پیمان، معماری امنیتی نوینی را شکل داده که تحت عنوان محور مقاومت شناخته می‌شود؛ شبکه‌ای که با گسترش از لبنان و سوریه تا عراق، یمن و فلسطین، ماهیت جنگ، صلح و بازدارندگی را در منطقه بازتعریف کرده است [2]. از منظر نظری، محدودیت قدرت‌های بزرگ در پیشبرد جنگ‌های کلاسیک و پرهزینه، استراتژی‌های دفاعی را به سمت توانمندسازی ائتلاف‌های بومی و اتکا بر نبردهای نامتقارن سوق داده است [2]. با این حال، تحلیلگران غربی بر این باورند که این راهبرد نوعی پارادوکس جنگ نیابتی ایجاد کرده است؛ به این معنا که

بیشتر بخوانید
سایه جنگ در اروپا: تحلیلی بر پیامدهای ژئوپلیتیکی و زیست‌محیطی-اقتصادی مناقشه روسیه و اوکراین

دکتر سید سلمان صفوی مرکز بین‌المللی مطالعات صلح – IPSC چکیده مناقشه نظامی روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، نقطه عطفی در تاریخ ژئوپلیتیک و امنیت بین‌الملل پس از جنگ سرد محسوب می‌شود. قاره اروپا که طی چند دهه گذشته مبتنی بر الگوی «صلح لیبرال»، همگرایی اقتصادی و کاهش بودجه‌های دفاعی تدوین یافته بود، امروزه با بازگشت نبرد مسلحانه گسترده در همسایگی شرقی خود مواجه شده است. این نوشتار با استناد به مبانی تحلیلی روابط بین‌الملل و مطالعات صلح، به بررسی پتانسیل سرایت و گسترش این مناقشه به عمق قاره سبز، ابعاد کمک‌های مالی، اطلاعاتی و تسلیحاتی اتحادیه اروپا، جهش چشمگیر بودجه‌های دفاعی، آمادگی‌های ساختاری-نهادی برای مواجهه با درگیری احتمالی مستقیم با روسیه و در نهایت تاثیرات منفی و پردامنه آن بر کاهش استانداردهای زندگی رفاهی شهروندان اروپایی می‌پردازد. واژگان کلیدی: مناقشه روسیه و اوکراین، سایه جنگ، امنیت اروپا، ناتو (NATO)، تصاعد نظامی (Escalation)، بازدارندگی، بودجه‌های دفاعی ، ژئوپلیتیک شرق

بیشتر بخوانید
بحران اقتصادی اروپا؛ عوامل ریشه‌ای ژئوپلیتیک و پیامدهای آن بر معیشت مردم

دکتر سید سلمان صفوی مرکز بین المللی مطالعات صلح- لندن (IPSC) ۱. مقدمه و طرح مسئله اقتصاد اروپای غربی که روزگاری نماد ثبات، رفاه اجتماعی و توسعه پایدار محسوب می‌شد، وارد مرحله تازه‌ای از بحران ساختاری شده است. این بحران فراتر از تورم‌های دوره‌ای یا افت رشد اقتصادی متعارف بوده و مستقیماً کیفیت زندگی و سفره غذایی توده‌های مردم اروپا را هدف قرار داده است. تحلیل تحولات جاری نشان می‌دهد که بحران اقتصادی اروپا ناشی از یک عامل تک‌بعدی نیست، بلکه معلول تلاقی و هم‌افزایی سه محرک ژئوپلیتیکی و محیط‌زیستی کلیدی است که شریان‌های انرژی، غذایی و امنیتی این قاره را تحت فشار بی‌سابقه‌ای قرار داده‌اند. ۲. عوامل اصلی و سه‌گانه ایجاد بحران ۲.۱. تنش و منازعه جنگی مستمر با روسیه قطع و کاهش شدید واردات انرژی ارزان‌قیمت از روسیه (به‌ویژه گاز طبیعی) پس از آغاز منازعات سال‌های اخیر، شوک بی‌سابقه‌ای به زیرساخت‌های صنعتی اروپا وارد آورد. انتقال مرجع تامین

بیشتر بخوانید
در سوگ شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت الله سید علی خامنه ای: استراتژی شهادت؛ روایت یک ایستادگی

دکتر سید سلمان صفوی مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC تاریخ، گاه نه با قلم سیاستمداران، که با خون مردانی نوشته می شود که آگاهانه مرگ را برمی گزینند تا حقیقت زنده بماند. شهادت آیت الله سید علی خامنه ای (قدس الله نفسه الزکیه)، توسط رژیم صهیونیستی و آمریکا، یک واقعه سیاسی صرف نیست؛ بلکه فصلی تراژدیک در تاریخ معاصر انسان است. لحظه ای است که قانون در برابر قدرت زخمی شد و وجدان جهان در برابر خشونت عریان به آزمون فراخوانده شد. این رخداد، در منطق حقوق بین الملل، شکستن مرزهایی بود که برای حفظ امنیت انسان بنا شده بود؛ و در منطق تاریخ؛ بدعتی هولناک بود که عادی شدن آن، جهان را به عصر تاریک حذف و ترور بازمیگرداند؛ عصری که در آن گفتگو جای خود را به گلوله میدهد و حاکمیت ها به جای قانون، با سایه مرگ سخن میگویند. بدعتی که آتش آن – دیر

بیشتر بخوانید
نقش اقتصادی دیاسپورای هندی در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در روابط دو طرفه

دکتر گلناز سعیدی پژوهشگر ارشد روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC مقدمه در دهه‌های اخیر، مهاجرت نیروی کار به یکی از عوامل مهم در شکل‌دهی روابط اقتصادی میان کشورها تبدیل شده است. در این میان، دیاسپورای هند یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذارترین جوامع مهاجر در جهان محسوب می‌شود که نقش آن تنها به انتقال نیروی انسانی محدود نمی‌شود، بلکه به پیوندهای تجاری، مالی و حتی سیاسی میان کشورها گسترش یافته است. یکی از مهم‌ترین مناطق حضور این دیاسپورا، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس هستند که طی چهار دهه گذشته به مقصد اصلی مهاجران هندی تبدیل شده‌اند . اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که اقتصادهای نفتی خلیج فارس برای توسعه زیرساخت‌ها، خدمات و بخش‌های تولیدی خود به نیروی کار خارجی وابسته‌اند، و در این میان مهاجران هندی سهم بسیار بزرگی از بازار کار این کشورها را تشکیل می‌دهند. همزمان، اقتصاد هند نیز به حواله‌های

بیشتر بخوانید
اقتصاد بدون شناسایی: چگونه طالبان با امتیازدهی به سرمایه‌گذاران به‌دنبال مشروعیت است؟

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، افغانستان وارد مرحله‌ای تازه از حیات اقتصادی–سیاسی شد. حکومت جدید بدون شناسایی رسمی بین‌المللی شکل گرفت و تلاش کرد اقتصاد و سرمایه‌گذاری را به‌عنوان جایگزین مشروعیت سیاسی به کار گیرد. تحریم‌ها، انزوای دیپلماتیک و قطع کمک‌های خارجی منابع مالی دولت را به‌شدت محدود کرد. در واکنش، طالبان با اعطای امتیازهای گسترده به سرمایه‌گذاران کوشیدند چرخ اقتصاد را در حد بقا به حرکت درآورند. با این حال، پرسش محوری باقی ماند: آیا سرمایه‌گذاری می‌تواند خلأ شناسایی سیاسی را پر کند؟ – بی‌اعتمادی داخلی سرمایه‌گذاری داخلی در افغانستان سال‌ها با بی‌اعتمادی ساختاری مواجه است. ناامنی مزمن، تغییرات مداوم قدرت، ضعف حاکمیت قانون و نبود تضمین حقوق مالکیت، افق تصمیم‌گیری اقتصادی را کوتاه کرده است. در نتیجه، بخش قابل‌توجهی از سرمایه‌داران داخلی یا به فعالیت‌های زودبازده و غیرمولد روی آورده،

بیشتر بخوانید
ایران و ترکیه؛ همسایگان استراتژیک با مسئولیت‌ها، فرصت‌ها و آینده‌ای مشترک

علی بمان اقبالی زارچ کارشناس ارشد اورآسیا مرکز بین المللی مطالعات – IPSC   ایران و ترکیه به عنوان دو کشور همسایه با بیش از ۵۶۰ کیلومتر مرز مشترک، از معدود کشورهایی در منطقه هستند که روابط‌شان نه صرفاً بر اساس تحولات مقطعی، بلکه بر پایه پیوندهای تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و ژئوپلیتیک پایدار شکل گرفته است. این همسایگی، در کنار فرصت‌های گسترده، مسئولیت‌های بزرگی نیز به همراه دارد؛ چرا که امنیت، ثبات و رفاه دو ملت، در بسیاری از حوزه‌ها به یکدیگر گره خورده است. روابط تهران و آنکارا در طول دهه‌های گذشته، علی‌رغم برخی اختلاف‌نظرها در موضوعات منطقه‌ای، همواره بر اصل احترام متقابل، عدم مداخله در امور داخلی، گفت‌وگو و همکاری‌های اقتصادی و اجتماعی استوار بوده است. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که دو کشور، حتی در مقاطع حساس و پیچیده، ترجیح داده‌اند اختلافات را از مسیر تعامل دیپلماتیک و مدیریت عقلانی پیگیری کنند. پیشینه تاریخی و عمق

بیشتر بخوانید
دیپلماسی موازنه در عصر بی‌ثباتی: منطق پیوستن ازبکستان و قزاقستان به هیئت صلح ترامپ

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC ابتکار هیئت صلح ترامپ را نمی‌توان صرفاً یک سازوکار جایگزین برای مدیریت بحران‌های جاری دانست. این ابتکار، پاسخ فنی به ناکارآمدی سازمان ملل متحد نیز نیست. آن چه در این طرح برجسته است، تلاشی آگاهانه برای بازتعریف منطق حکمرانی جهانی است. منطقی که بر شخص‌محوری، معامله‌گری سیاسی و تمرکز قدرت استوار شده است.این ابتکار، بیش از آن‌که معطوف به صلح‌سازی باشد، بازتاب‌دهنده نوعی مهندسی جدید در نظم بین‌المللی است. نظمی که در آن، نقش نهادها کمرنگ و اراده بازیگر مسلط پررنگ می‌شود. گسترش سریع دامنه هیئت صلح از بحران غزه به یک نهاد ادعاییِ جهانی، نشانه‌ای روشن از این رویکرد است. این گسترش، با ساختاری همراه شده که وفاداری سیاسی و توان مالی را جایگزین اصول حقوق بین‌الملل می‌کند.در چنین چارچوبی، با الگویی نوظهور از نظم بین‌المللی مواجه هستیم. الگویی که در آن دسترسی به قدرت بر

بیشتر بخوانید
دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس و تأثیرات آن بر پاکستان: تحلیلی اقتصادی، اجتماعی و منطقه‌ای

دکتر گلناز سعیدی پژوهشگر ارشد روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC مقدمه مهاجرت نیروی کار یکی از پدیده‌های ساختاری اقتصاد سیاسی جنوب آسیا و خاورمیانه در دهه‌های اخیر به شمار می‌رود. در این میان، پاکستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین کشورهای صادرکننده نیروی کار، نقش مهمی در تأمین نیازهای بازار کار کشورهای حوزه خلیج فارس ایفا کرده است. بر اساس داده‌های بین‌المللی، بخش عمده‌ای از جمعیت مهاجر پاکستانی در کشورهای عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و عمان مستقر هستند و در بخش‌هایی همچون ساخت‌وساز، خدمات، حمل‌ونقل، انرژی و مشاغل فنی فعالیت می‌کنند (Gulf Labour Markets and Migration Programme [GLMM], 2020). دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس صرفاً یک پدیده اقتصادی نیست، بلکه دارای پیامدهای چندلایه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی برای داخل پاکستان است. ارزهای ارسالی، انتقال مهارت‌ها، شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی فراملی و تأثیرگذاری بر سیاست خارجی از جمله مهم‌ترین نتایج این مهاجرت گسترده محسوب

بیشتر بخوانید
سومالی‌لند؛ ژئوپلیتیک شناسایی و نظم منطقه‌ای

فاطمه خادم شیرازی پژوهشگر روابط بین الملل مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC   مقدمه تحولات مرتبط با شناسایی سومالی‌لند توسط رژیم صیهونیست را باید در چارچوب تغییرات عمیق ژئوپلیتیکی پس از جنگ غزه و تشدید رقابت بر سر گلوگاه‌های راهبردی تحلیل کرد. سومالی‌لند، با وجود فقدان شناسایی بین‌المللی، به‌دلیل موقعیت ممتاز در مجاورت باب‌المندب و دریای سرخ، به کانون توجه بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شده است. این شناسایی، صرفاً یک تصمیم سیاسی محدود نیست، بلکه چالش‌هایی بنیادین برای اصل تمامیت ارضی دولت‌ها و ثبات شاخ آفریقا ایجاد می‌کند. پیوند خوردن این پرونده با مسائل امنیت دریایی، جنگ غزه و رقابت قدرت‌های بزرگ، بر حساسیت آن افزوده است. واکنش‌های گسترده دولت مرکزی سومالی، کشورهای عربی و قدرت‌های جهانی نشان می‌دهد که موضوع فراتر از یک اختلاف دوجانبه است. در این میان، خطر تبدیل سومالی‌لند به عرصه رقابت نیابتی و نظامی‌سازی منطقه‌ای، نگرانی‌های جدی به‌همراه دارد. مقاله حاضر می‌کوشد

بیشتر بخوانید