علل و روند تحریف نام خلیج فارس
اردیبهشت ۶, ۱۳۹۶ – ۶:۰۶ ق.ظ |

دکترمحمد عجم
کارشناس مسائل خلیج فارس
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
 

کشورهای عربی قرون متمادی زیر سلطه استعمارگران بودند و وقتی هم از زیر سلطه استعمار عثمانی و استعمار غرب آزاد شدند با کثرت دولتها و …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » ايران, خلیج فارس, مقالات, مقالات تحلیلی

مولفه­های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

نگارش در مهر ۱۷, ۱۳۹۳ – ۸:۲۲ ق.ظ
مولفه­های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

مهدی جعفری پناه[1]

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

مؤلفه­ های قدرت نرم در جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران بر مبنای آموزه­های اسلام و تأکید بر مؤلفه­هایی مانند فرهنگ و ارزش­های سیاسی شکل گرفت و این امر ماهیت انقلاب و نظام جمهوری اسلامی ایران را از دیگر نظام­ها متفاوت ساخت. امروزه استفاده از مؤلفه­های قدرت نرم در سیاست­های داخلی و خارجی کشورها بیش از گذشته مورد تأکید قرار گرفته است. در مفهوم سازی اولیه از قدرت نرم مؤلفه­هایی مثل فرهنگ، ارزش­های سیاسی و مطلوب­های سیاست خارجی بیان گردیده است. بر این اساس مؤلفه­های قدرت نرم آنگونه که در اسلام مطرح می باشد متفاوت از آن چیزی است که در مفهوم سازی اولیه از این قدرت توسط جوزف نای ارائه شده است. علت این تفاوت در نوع نگاه به قدرت، انسان، اخلاق و خدا است. منابع قدرت نرم اسلامی آنگونه که در جمهوری اسلامی ایران ظاهر شده اند بر ارزش­هایی چون ایثار، شهادت­طلبی، معنویت­گرایی، عدالت باوری، ولایت مداری، حق گرایی و استقلال طلبی استوار است به گونه ای که ضمن ایجاد تحول فرهنگی در سطح داخلی بر روند تحولات خودباوری دینی و بیداری اسلامی در حوزه پیرامونی خود نیز تاثیر گذار بوده است.

وجه تمایز نظام جمهوری ایران از دیگر انقلاب­ها در جهان ماهیت اسلامی، دینی و مردمی بودن این نظام است. در بدو تشکیل این حکومت و نظام، اسلام به عنوان یک اصل در این خروش و حرکت انقلابی زمینه تحرک مردم را فراهم نموده و عامل اصلی پیروزی این انقلاب گشت. گویا با ظهور انقلاب ایران، به رهبری مرجعی روشن ضمیر، حضرت امام خمینی رحمه الله علیه گمشده­ای آشنا رخ بر آورد، خواست درونی امام خمینی در انجام انقلاب به یک خواست همگانی و بیرونی مبدل گشت و در اجتماع مطرح شد. این امر عامل وحدت و در تحرک مردم پیرامون یک خواسته مشترک، یعنی اسلام گردید.

فرهنگ غنی اسلام به عنوان یک مکتب با ظرفیت­هایی که در ایجاد قدرت نرم دارد، می تواند به عنوان یک عامل ایجابی دیگران را جذب و همراه خود سازد. و در مقابل به عنوان یک عامل سلبی از نفوذ و رخنه هر گونه فرهنگ بیگانه و یا سلطه آنها جلوگیری نماید. در این راستا مشکلات و کاستی­های موجود در نظریه­های غربی که ناشی از سطحی نگری، عدم توجه به خدا محوری و اخلاق و … است بر طرف می گردد. مؤلفه­های قدرت نرم اسلامی می تواند جایگاه مباحث اسلامی را در این موضوع به روشنی بیان کند. هدف از انجام این تحقیق پرداختن به مبانی نظری قدرت نرم در جمهوری اسلامی ایران با رویکرد اسلامی است.

  1. کارکردهای قدرت نرم در جمهوری اسلامی ایران

ترویج و احیای معنویت گرایی

جمهوری اسلامی ایران یک فضای گفتمانی مبتنی بر عنصر معنویت گرایی و بازگشت به اصیل اسلامی را بوجود آورد. این گفتمان به اندازه­ای مهم بود که یکی از عوامل صدور انقلاب اسلامی، واقع گردید. حضرت امام(ره) می­فرمایند: “ما که ‌می‌گوییم انقلاب را می‌خواهیم صادرکنیم، می‌خواهیم این مطلب را، همین معنایی که پیدا شده، همین معنویتی که پیدا شده در ایران، ما می‌خواهیم این را صادرکنیم.”

 

کارکرد علمی

در نظام جمهوری اسلامی ایران تولید علم جایگاه ویژه­ای پیدا نموده است. با پیروزی انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران نگاه به علم کارکرد متفاوتی پیدا نمود ‌که علت اصلی آن حاکم شدن نگاه اسلامی به کسب علم بوده است و در آن تولید علم توأم با اخلاق و معنویت بوده است.

احیای باورها و اعتقادات

یکی از کارکردهای جمهوری اسلامی ایران زنده کردن باور­ها و اعتقادات دینی است. این امر نظام جمهوری اسلامی ایران را از دیگر نظام­ها و حکومت­ها متمایز نموده است. پیروزی انقلاب ایران و شکل گیری نظامی مبتنی بر آموزه­های اسلامی، ضمن اینکه نقطه­ای عطفی در احیای هویت دینی مسلمانان به شمار می رفت. نگرش اندیشمندان، جامعه­شناسان و متفکران را نسبت به کارکرد دین تغییر داد. اگر قبل از انقلاب ایران در رویکرد­های سیاسی و اجتماعی­های خاصی بود و از نقش دین هیچ صحبتی در میان نبود. با انقلاب ایران، و پایه گذاری جمهوری اسلامی ایران، تفکرات نسبت به نقش دین در تحولات اجتماعی و سیاسی عوض شد

در سایه احیای اعتقادات دینی و مذهبی، نگاه و تفسیر جدیدی به مفاهیم اسلامی و شیعی صورت گرفت و عواملی که سبب انفعال مردم شیعه ایران گشته بود، با با نگاه ایجابی عاملی برای رشد و ارتقای سیاسی و فرهنگی آنها گشت. یکی از ظرفیت های بالقوه ای که در اعتقادات شیعیان وجود دارد، بحث انتظار است. انتظار به معنای امید به آینده ای که در آن ظلم، بی عدالتی و تبعیض و زشتی نباشد و جهان از آنها رهایی یافته و عدالت گستری بر گیتی حاکم باشد. جمهوری اسلامی ایران نگاه سلبی و انفعالی به انتظار را به نگاهی ایجابی تغییر داد.

ارتقای معرفت و بینش

جمهوری اسلامی ایران با عمل به آموزه­های دینی و داخل نمودن آن در زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی و فرهگی باعث ارتقای معرفت و بینش سیاسی مردم گشت که نتیجه آن در دو حوزه داخلی و خارجی قابل مشاهده است. نتیجه معرفت به آموزه­های دینی در حوزه داخلی موجب همدلی، وحدت، بسیج عمومی و همچنین بیداری ملت مسلمان ایران گردید به نحوی که در سایه ی این بیداری و وحدت، در مقابل قدرت­های بزرگ ایستادگی نمود به نحوی که فوکو از آن به عنوان یک شگفتی نام می برد

نقش و کارکرد ولایت پذیری

اصل ولایت فقیه شالوده بنیادین تفکر شیعه در طول تاریخ و حیات آن بوده است. این مسأله با احیای جریان اسلامی در نهضت امام خمینی رحمه الله علیه و ارائه نظریه ولایت فقیه در دوران غیبت و پیوند حکومت و دیانت محور سیاست خارجی و داخلی قرار گرفته است.

حفظ سلامت جامعه

یکی از کارکرد­های پذیرش ولایت بحث ایجاد امنیت و سلامت جامعه است. این امر(سالم سازی) تضمینی برای شکست ناپذیر کردن آن جامعه در مقابل هجمه­های داخلی و خارجی است. ایجاد محیط تربیتی مساعد و مناسب برای رشد همه جانبۀ جامعه اسلامی ضروری است و پدید آوردن الگوهای شایسته درمحیط جامعه وطرد الگوهای ناشایست از جمله شیوه­هایی است که اسلام برای رشد و تکامل جامعه اسلامی آنرا بسیار مهم دانسته و به عنوان تکلیفی همگانی انجام آن را از همه خواسته است. در محیط فاسد و ناسالم امر تربیت دینی بسیار دشوار و چه بسا نا ممکن شود به همین جهت سالم سازی جامعه اسلامی برای تسهیل رشد و تربیت انسان ها ضروری است.

ایجاد وحدت در نظام اسلامی ایران

جامعیت، وحدت و انسجام یک ملت به این است که اتحاد در همه جهات تحقق یابد. وحدت اسلامی و وفاق همگانی، از بهترین ره آوردهای وحی الهی است. قرآن کریم گذشته از جنبه اثباتی وحدت و امر همگان به اعتصام به حبل متین خدا یعنی اسلام-که در قرآن و عترت متبلور است- از جنبه منفی تشتت و آثار زیان بار اختلاف نیز سخن گفته است.

بدون شک زمان حاضر بیش از هر زمان و دوره تاریخیِ دیگری، اتحاد و انسجام ملتهای مسلمان در برابر توطئه­های گوناگون ابرقدرت­ها و سلطه گران، ضرورت دارد و باید همگان با تمسک به قرآن و اهل بیت و حرکت بر محور ولایت فقیه این مهم را عملی نمایند که البته این کاربرد در نظام جمهوری اسلامی ایران تحقق یافته است و ولایت فقیه نماد وحدت مردم گردیده است.

ایجاد آزادی حقیقی

اسلام، آزادی و حرّیت را یک امر درونی و باطنی می داند، اگر کسی دارای چنین روحیه­ای باشد، شایسته هر نوع آزادی است و قید و بند ظاهری نمی تواند به روحیه او لطمه بزند و اگر کسی دارای چنین روحیه ای نباشد و لو هر قدر هم در خارج آزاد باشد در باطن شایسته آزادی نمی باشد.

در زمینه آزادی های اجتماعی نیز حکومت ولایت فقیه توانسته است علاوه بر تأمین آزادی­های مشروع در سایه تعالیم نورانی اسلام برای همگان، با ترویج و تبلیغ دین و اجرای احکام اسلامی، روح ظلم ستیزی و آزادی خواهی را در ملتها زنده کند و ایران اسلامی به عنوان الگوی آزادی خواهی در جهان مطرح گردد.

سالم سازی جامعه

فراهم نمودن محیط تربیتی مساعد و مناسب برای رشد همه جانبۀ جامعه اسلامی از نظر اسلام ضروری است، لذا درکنار فراهم نمودن بسترهای مناسب برای رشد فضایل اخلاقی (زمینه سازی) و پدید آوردن الگوهای شایسته درمحیط جامعه و طردالگوهای ناشایست (الگوسازی) به عنوان شیوه های تحقق محیط تربیتی مساعد، سالم سازی محیط ازجمله شیوه هایی است که اسلام برای رشد و تکامل جامعه اسلامی آنرا بسیار مهم دانسته و به عنوان تکلیفی همگانی از همه انجام آن را خواسته است.

تحقق این وظیفه و نظارت همگانی برای سالم سازی جامعه به طور تام وکامل تنها با وجود حکومت اسلامی وحاکمیت ولی فقیه وپذیرش ولایت او از سوی مؤمنان و اطاعت از اوامر ونواهی ایشان و قوانین شرع مقدس میسر است.

صیانت از دین

تفسیر و تبلیغ دین و هدایت جامعه بشری، یکی از شئون و مسئولیت­های نبوت و امامت است. از آنجا که ولایت فقیه در عصر غیبت در طول ولایت داشتن ائمه معصومین علیه السلام قرار دارد. یکی از شیوه­های دشمنان اسلام در عرصه تهاجم فرهنگی و جنگ نرم، ترویج« قرائت­های مختلف» از دین است.

ایجاد امنیت

حفظ استقلال و تأمین امنیت داخلی و بین المللی یکی از آثار و برکات نعمت «ولایت فقیه» در جامعه اسلامی است، چون حکومت­های غیر اسلامی یعنی حکومت­هایی که از نعمت حاکم عادلِ اسلام شناس محروم اند و طاغوت­ها بر آنها حاکم هستند به جای حفظ استقلال و امنیت همه جانبه، تنها از قدرت نظامی برای تحکیم پایه­های حکومت طاغوتی خویش و تجاوز و غارت اموال و ویران کردن شهرها استفاده می کنند.

کارکرد اجرای عدالت

عدالت اجتماعی یکی از مهم­ترین آرمان­های بشری در طول تاریخ بوده و در اندیشه سیاسی اسلام نیز جایگاه والایی نزد فیلسوفان سیاسی و حاکمان اسلامی داشته است. عدالت اجتماعی در اصطلاح قرآنی با تعبیر قسط، به معنای عدم تبعیض و ستم در جامعه و توزیع عادلانه امکانات مطرح گردیده است. تحقق عدالت اقتصادی مردم را ایثارگر و فداکار نموده تا جایی که رنج و سختی­ها را تحمل می کنند، تا دیگران از خطر حفظ شوند.

انقلاب اسلامی ایران با رهبری مدبرانه و روشنگرانه امام خمینی (ره) بر پایه برقراری عدالت بر ملت خسته از بی­عدالتی های رژیم ظالم پهلوی جان دوباره بخشید و لذا این انقلاب با شعار برقراری عدالت در کلیه ارکان اجتماع ایران رسوخ کرد، و نهایتاً در بهمن 1357، همانند سیلی خروشان با سرنگونی شاه خواست تاریخی خود را مبنی بر برقررای عدالت در تمام ارکان جامعه به اثبات رسانید.

کارکرد اجرای اخلاق

اگر امروزه جمهوری اسلامی ایران ماندگار شده و برای دیگران الگو شده به این خاطر است که سعی نموده است، حرف اسلام را به زبان آورد و تابع محض اصول اسلامی باشد. جمهوری اسلامی ایران خوب می داند که قدرت و اقتدارش در اجرای اصول اخلاقی و اسلامی است. اگر از این اصول دست بکشد، ماهیت خود را زیر سؤال برده و شکننده خواهد شد. یکی از ویژگی های حکومت ولایی که در رأس آن ولایت فقیه وجود دارد. این است که مردم احساس امنیت کنند، و جامعه نیز از بد اخلاقی ها و بی عدالتی ها پاک گردد. بحمد الله در رأس حکوت نظام اسلامی ایران، چه در زمان امام(ره) و چه اکنون، ولی فقیه جامع الشرایطی وجود داشته و دارد که تا به امروز توانسته است در حد بالایی انحرافات، کج روی­ها و بی اخلاقی­ها جلو گیری نماید.

کار کرد های سیاست

برآیند و کارکرد اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، در موارد ذیل قابل بیان است.

  1. به چالش کشیدن هژمونی غرب: نتیجه تمام اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران که از اسلام گرفته شده است، بستر و ظرفیت فکری برای مبارزه با سلطه جویی­های غرب را بوجود آورده است. این روحیه خود باوری که در مسلمانان ایران و جهان به وجود آمده است، هژمونی غرب را به چالش گشیده است به نحوی که آنان امروزه از ایمان، اعتقادات دینی و اسلام سیاسیِ خواهان تشکیل حکومت اسلامی می ترسند و احساس خطر می کنند.
  2. جهانی شدن مبارزه با سلطه، زور و استکبار: در رأس تمام اینها مبارزه با آمریکا و اسرائیل قرار دارد. به عنوان مثال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نهضت­های آزادی بخش در فلسطین روح تازه­ای گرفتند و ملت­های دیگر در سرتاسر جهان حامی مردم فلسطین در مقابل اسرائیل قرار گرفتند به عبارتی مبارزه با اسرائیل به یک نماد در جهان بالاخص در کشور های اسلامی قرار گرفته است. این در حالی است که در سه دهه قبل کسی جرأت زیر سؤال بردن اسرائیل را نداشت. هر چند امروزه شاهد برخی فشارها از طرف لابی صهیونیسم برای کم رنگ کردن این تحرکات و یا احیاناً خاموشی این تحرکات انجام می دهند، اما حقیقتاً وضع تغییر نموده و وضع از این هم برای اسرائیل و امریکا بدتر خواهد شد، انقلابات اخیر در خاور میانه و از دست دادن مهره­های کلیدی در کشورهایی مثل مصر و تونس و به راه افتادن کاروان های آزادی از قلب اروپا، همگی نشانگر واقعیت دیگری است که بدون شک بازنده آن غرب و اسرائیل است.

 

واژگان کلیدی: مولفه­ ها، قدرت نرم، جمهوری اسلامی ایران، نرم ، قدرت نرم ایران

 

 

[1] مهدی جعفری پناه ( دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم و کارشناس ارشد روابط بین المل