شهریور ۲۷, ۱۳۹۷ – ۴:۲۷ ب.ظ |

مریم خالقی نژاد[1]
ابراهیم اخلاصی[2]
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC
در طول تاریخ روابط بین‌الملل و سیاست خارجی دو واژه” ساختارو کارگزار” بسیار مورد توجه بوده است. چرا که تغییر یکی منجر به تغییر روش دیگری …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » اسرائیل, تركيه, خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

تاثیر عوامل تاریخی و هویتی در شکل­گیری روابط ترکیه و اسرائیل

نگارش در اردیبهشت ۱۷, ۱۳۹۲ – ۷:۱۵ ق.ظ
تاثیر عوامل تاریخی و هویتی در شکل­گیری روابط ترکیه و اسرائیل
Share

محمد خادمی

مرکز بین­ المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد

روابط مطلوب دولت‌های مختلف ترکیه با اسرائیل از زوایای مختلف قابل تامل و توجه است. چندی پیش، شیمون پرز رئیس رژیم صهیونیستی در مصاحبه با شبکه تلویزیونی سی ان ان ترکیه گفت، اسرائیل و ترکیه هزاران دلیل برای دوستی دارند. به گفته وی، روابط خوبی بین ترکیه و اسرائیل درطی سال­های طولانی وجود داشته است. ترکیه نخستین کشور اسلامی بود که اسرائیل را در مارس 1949 به صورت دوفاکتو و در ژانویه 1950 به صورت دوژوره به رسمیت شناخت. از آن زمان تاکنون، ترکیه و اسرائیل به گسترش روابط فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی با یکدیگر پرداخته­اند و نشان داده­اند که هر دو نگرانی­های مشترکی در مورد امنیت منطقه­ای، بنیادگرایی اسلامی و… دارند. در این مقاله در پی بررسی عوامل هویتی و تاریخی هستیم که طی سال­ها منجر به ایجاد و گسترش روابط کمابیش خوب و دوستانه بین ترکیه و اسرائیل شده است. یکی از دلایل مهمی که در ایجاد روابط دوستانه میان ترکیه و اسرائیل حائز اهمیت است، هویت تاریخی ساخته شده بین ترکان مسلمان و یهودیان از سال 1492 به بعد است. ما در این پژوهش بر مبنای چارچوب تحلیلی سازه انگارانه از روابط بین­الملل و تاثیر آن در سیاست خارجی با تاکید بر عواملی همچون تجربه گذشته، هویت، تاریخ و فرهنگ، به بررسی رابط اسرائیل و ترکیه می­پردازیم.

واژگان کلیدی: ترکیه، اسرائیل، سازه انگاری، هویت

تحلیل رخداد

فراروایت­هایی که بیشتر از سوی اسرائیلی­ها و بخشی از نخبگان حاکم در ترکیه شکل گرفته­اند، بر این موضوع تاکید دارند که روابط تاریخی ترکان مسلمان و یهودیان در طول چند قرن (از 1492 به بعد) منجر به ایجاد یک هویت مشترک تاریخی شده است. همین هویت مشترک است که یک برداشت دوجانبه از روابط دوستانه بین دو طرف را به وجود آورده است.

روایت­های تاریخی هویت ساز

با توجه به اهمیت چگونگی ساخته شدن هویت تاریخی مشترک دوستانه بین ترکیه و اسرائیل براساس روایت­های تاریخی خاص که در آثار محققان و مورخان دو طرف، تبلیغات رسانه­ای، سایت­های اینترنتی، گفته های مقامات و… از روابط تاریخی ترکان مسلمان و یهودیان ارائه شده است، این بخش به این روایت­ها یعنی نقش حمایت گرایانه ترکیه از یهودیان در مقابل مسیحیان، خدمات یهودیان به ترک­ها و پناه دادن ترکیه به یهودیان در دوران سلطه نازی­ها می­پردازد.

1- ترکیه (عثمانی) به عنوان مامن، حامی و ناجی یهودیان در مقابل مسیحیان: یکی از روایت­های مورد تاکید دو طرف این است که در شرایطی که یهودیان در اروپا و به ویژه اسپانیا با خطر از دست دادن هویت یهودی خویش (یعنی لزوم تغییر دین) روبه رو و ناگزیر بودند برای رهایی از این فشارها اسپانیا را ترک کنند، این امپراتوری عثمانی بود که به آنها پناه داده و تاکید بر مامن بودن ترکیه برای یهودیان، محوری است که باید مورد توجه خاص قرار بگیرد. در سال 1492، سلطان عثمانی دستور داد که حاکمان ایالت­های چندگانه امپراتوری، نه تنها از ورود یهودیان جلوگیری نکنند یا برای آنها مشکل آفرین نشوند بلکه با مهربانی آنها را در بین خود بپذیرند. از سلطان بایزید دوم همچنین نقل می­شود که گفته است: «فردیناند –پادشاه کاتولیک اسپانیا- به اشتباه حکمرانی عاقل و خردمند خوانده می­شود، زیرا او اسپانیا را با اخراج یهودیان، فقیر و ترکیه را غنی کرد.»

پس از آن نیز، ترکیه عثمانی به عنوان ناجی یهودیان در شرایط سخت در مقابل دشمن مشترک یعنی اروپای مسیحی شناخته می­شود. در شرایطی که در قرن 16 یهودیان تحت فشار مسیحیان اروپایی بودند، باز این قدرت ترک­ها است که به عنوان پشتوانه آنها عمل می­کند.

در واقع آنچه که تجربه یهودیان ترکیه را در مقایسه با دیگر یهودیان اروپا، مستثنی می­سازد تاکید بر این نکته است که در طول پنج قرن همزیستی با مسلمانان ترکیه، یهودیان هیچ گاه به دلیل مذهب­شان تحت تعقیب یا آزار و اذیت قرار نگرفتند. حتی می­توان گفت در بیشتر این دوران، آنها از حداکثر حقوق اقلیت­ها بهره­مند بودند. در قرن بیستم نیز این جنبه حمایتی به شکل حمایت از فرهنگ یهود در داخل ترکیه مورد تاکید قرار می­گیرد. پس از جنگ جهانی اول براساس عهدنامه لوزان، یهودیان ترکیه صاحب مدارس، بیمارستان، معابد و همچنین نشریات خود شدند.

2- خدمات یهودیان به ترک­ها: در مقابل این وجه حمایتی ترک­ها برای یهودیان در دورانی که آنها تحت فشار مسیحیان اروپایی بودند، براین نکته تاکید می­شود که یهودیان هم تا چه حد باعث خدمات گسترده و متعددی در تاریخ امپراتوری عثمانی بودند. برای نمونه گفته می­شود که تنها سرمایه­ای که یهودیان اسپانیا توانستند با خود به همراه آورند، هویت، دانش و تجربیات­شان بود. به همین دلیل در دوران گسترش روابط عثمانی با کشورهای اروپایی، آشنایی یهودیان با زبان­های غربی و نیز علاقه­ی آنها به تجارت و تجربیات آنها در امور مالی و صرافی موجب شد که مسئولیتهای متعددی را در دولت عثمانی عهده دار شوند. تاکید می­شود که بیشتر پزشکان دربار، یهودی بودند. همچنین گفته می­شود که از میان مهم­ترین نوآوریهای یهودیان، تاسیس اولین چاپخانه در امپراتوری عثمانی بود. همچنین سیاستگذاری­های عثمانی اغلب از طریق یهودیان اعمال می­شد و حتی آنها، بانی روابط دیپلماتیک بین امپراتوری عثمانی و امپراتوری بریتانیا بودند. خدمات مستمر یهودیان همراه با تاکید بر حس وفاداری آنها نسبت به ترکیه بود که این امر را می­توان هم در دوران عثمانی و هم در جمهوری ترکیه دید.

3- ترکیه و نجات یهودیان از هولوکاست: یکی از مهم­ترین و قوی­ترین گفتمان­ها و روایت­های مورد تاکید یهودیان که از نظر هویت­سازی «خود» و همچنین چگونگی رابطه آن با «دیگران» اهمیت اساسی دارد، مساله کشتار و سرکوب یهودیان در دوران حکومت نازی­ها در آلمان است. در این میان، پررنگ کردن نقش ترکیه در ایفای مجدد نقش مامن، حامی و ناجی برای یهودیان در دوران نازی­ها و کشتارهای جمعی هولوکاست اهمیت زیادی دارد. در واقع اقدام ترکیه به پذیرش یهودیان تحت آزار و اذیت رژیم نازی در اروپا از ابتدای دهه 1930 آغاز شده بود. زمانی که این کشور روند مدرن سازی دانشگاه­ها و موسسات علمی – تحقیقاتی خود را در پیش گرفته بود، مصطفی کمال و وزیر آموزش او تصمیم گرفتند که صدها دانشمند و استاد دانشگاه که بیشتر آنها یهودی و از ترس رژیم نازی در آلمان و اتریش در جستجوی پناه­گاهی بودند را در خاک خود بپذیرند. این پناهندگان که تعدادی از محققان برجسته نیز در بین آنها به چشم می­خورد، موجب تحولات گسترده و عمیقی در سیستم دانشگاهی ترکیه، موسسات علمی- تحقیقاتی و نیز هنرهای زیبا و موسیقی این کشور شدند. در عوض این کارها، برای بیشتر این نخبگان، مامن ترکیه به معنای پناهگاهی قابل اطمینان برای فرار از مرگ حتمی و نیز فرصتی دوباره جهت ادامه کار و فعالیت آنها بود. در واقع اسرائیل، جهت نزدیکی به ترکیه به عنوان یک کشور مهم اسلامی، بر «تفاوت» آن با سایر دولت­های منطقه تاکید می­کند و یک بعد این تفاوت را با پررنگ کردن «هویت مشترک تاریخی» بین ترکان مسلمان و یهودیان می­سازد.

با این حال، این روایت­های هویت ساز حتی اگر در اسرائیل به دلیل هماهنگی با گفتمان­های سیاسی مختلف با چالش جدی روبه رو نشود، در ترکیه به دلیل حضور گفتمان­های متفاوت و روایت­های  متعارض، با چالش روبه رو هستند. گفتمان­های اسلام­گرا، چپ و دموکراتیک موجود در ترکیه می­توانند با تاکید بر روایت­های تاریخی و معاصر متعارض، این هویت مشترک تاریخی ساخته شده توسط نخبگان ترک و یهودی را به چالش بکشد و یا حداقل آن را از لحاظ رابطه ترکیه با اسرائیل نامربوط بدانند. یعنی اینکه سابقه روابط خوب ترکان مسلمان با یهودیان را می­توان ناشی از عناصر مثبت قوی فرهنگی ترکی- اسلامی دانست و در عین حال باید میان صهیونیسم و یهودیان تفکیک قائل شد. بنابراین در طول تاریخ و در کنار ساخته شدن روایت­های تاریخی هویت ساز مبتنی بر دوستی و همکاری، روایت­های بدیل مبتنی بر دشمنی و تعارض نیز مطرح شدند. بنابراین جهت مقابله با این گفتمان­ها که زمینه­ساز ساخته شدن روایت­های بدیل مبتنی بر دشمنی و تعارض بین ترکیه و اسرائیل خواهد شد، نهادسازی صورت می­گیرد تا هم موجب شود که روایت­های هویت ساز مبتنی بر دوستی و همکاری بین ترکیه و اسرائیل بیش از پیش تقویت شوند و هم اینکه به گفتمان غالب ابعاد گسترده­تری ببخشد.

نهادسازی در جهت تقویت هویت مشترک: «بنیاد پانصدمین سال»

یکی از سازوکارهایی که در کنار تاکید بر روایت­های تاریخی می­تواند به شکل­گیری هویت مشترک کمک کند، نهادسازی است. روایتهای هویت ساز پیش از آنکه جنبه عمومی، مردمی و فراگیر داشته باشند، جنبه اقناعی خاصی دارند و مربوط به نخبگان هستند. نهادسازی می­تواند زمینه­ای برای بسط گستره­ی پذیرش این روایت­ها باشد. از نظر یهودیان و اسرائیلی­ها نیز این نهادسازی از جنبه دیگری نیز اهمیت دارد و آن زمینه سازی برای حذف و یا فراموشی دوران­های ناخوشایند روابط ترکان مسلمان و یهودیان است.

«بنیاد پانصدمین سال»، در سال 1989 توسط 113 شهروند ترک شامل مسلمان و یهودی تاسیس شد. شعبه اصلی آن در استانبول قرار دارد که سه سال (1992-1990) برنامه­های فرهنگی و آموزشی را در ترکیه و همچنین در ایالات متحده، کانادا، مکزیک، فرانسه، بریتانیا و ایتالیا ترتیب داد. هدف این بنیاد فرهنگی- آموزشی، براساس آنچه که در اساسنامه­ی آن آمده، ترویج و گسترش دیدگاه­های بشردوستانه ملت ترک در سراسر جهان و همچنین ایجاد این باور است که جراحت­های ناشی از ماجرای مالیات بر اموال یهودیان روبه بهبود است. مهاجرت یهودیان از ترکیه به دنبال اجباری شدن مالیات بر اموال آغاز شد. این مالیات بر گروه­های غیرمسلمان که شامل یهودیان نیز می­شد، تعلق می­گرفت. بیشتر یهودیان برای پرداخت مالیات، ناچار به فروش مایملک خود شدند و در نتیجه به فقر و فلاکت افتادند. مالیات بر اموال از نقاط تاریک تجربه­ی تاریخی یهودیان ترکیه است که هنوز هم گاهی اوقات به تلخی از آن یاد می­شود. با این حال، یهودیان ترکیه سعی در فراموش کردن آن دارند و یکی از دلایل برگزاری جشن پانصدمین سال حضور رسمی یهودیان در سرزمین آناتولی را زدودن این خاطره تلخ ذکر کرده­اند. بدین ترتیب که سال 1992 بیانگر پانصدمین سال استقبال محبت آمیز از یهودیان اسپانیا در ترکیه است.

 

دورنمای رخداد

روابط ترکیه و اسرائیل، علی رغم اینکه دارای زمینه­های تاریخی و هویتی است اما آنچه که زمینه را برای تداوم روابط این دو کشور فراهم ساخته است، اهداف و منافع مشترک آنهاست. با نگاهی به سیاست‏ها و اقدامات اسلام‏گرایان حزب حاکم عدالت و توسعه، می‏توان نتیجه گرفت که دولت‏مردان جدید نگاهی متفاوت نسبت به دولت­های پیش از خود به اسرائیل دارند. اما علیرغم این تفاوت‏ها، نگاه و رویکرد دولت جدید ترکیه نسبت به اسرائیل را می‏توان در امتداد یک نگاه تاریخی جست‏وجو کرد. نگاهی که به دنبال اهداف و ارتقاء منافع ملی و نفوذ سیاسی و اقتصادی ترکیه در محیط پیرامونی است. از جمله این اهداف می­توان به تلاش برای بازیابی اهمیت استراتژیک، مقابله با کشورهای رقیب و سوم بحث انرژی است. ترکیه در جستجوی گسترش نفوذ خود در منطقه، در ظاهر با سیاست­های اسرائیل در منطقه دچار همسویی شده و حضور آن را مکمل فعالیت­های خود می‌داند و آمریکا نیز با پیروی از استراتژی مهار ایران و به ‌انزواکشاندن ایران در منطقه، از همکاری نزدیک ترکیه و اسرائیل در منطقه استقبال می‌کند.

Share